Ana səhifə

MÖvzu 5 Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində kapitalın beynəlxalq hərəkəti


Yüklə 328.79 Kb.
səhifə3/4
tarix24.06.2016
ölçüsü328.79 Kb.
1   2   3   4

Cədvəl 5.6

Birbaşa xarici investisiyaların (BXİ) və beynəlxalq istehsalın

müxtəlif göstəriciləri, 1982-2002-ci illər (mlrd. dollarla və %-lə)


Göstəricilər



Cari qiymətlərdə dəyər (mlrd. dollarla)

İllik artım templəri

(%-lə)


1982


1990


2002

1986-1990

1991-1995

1996-2000


1999


2000


2001


2002

BXİ idxalı

59

209

651

23.1

21.1

40.2

57.3

29.1

-40.9

-21.0

BXİ ixracı

28

242

647

25.7

16.5

35.7

60.5

9.4

-40.8

-9.0

BXİ-nin məcmu idxalı

802

1954

7123

14.7

9.3

17.2

19.4

18.9

7.5

7.8

BXİ-nin məcmu ixracı

595

1763

6866

18.0

10.6

16.8

18.2

19.8

5.5

8.7

Transsərhəd qovuşma və birləşmələri

...

151

370

25.9

24.0

51.5

44.1

49.3

-48.1

-37.7

Xarici filialların satış həcmi

2737

5675

17685

16.0

10.1

10.9

13.3

19.6

9.2

7.4

Xarici filialların məcmu istehsalı

640

1458

3437

17.3

6.7

7.9

12.8

16.2

14.7

6.7

Xarici filialların məcmu aktivləri

2091

5899

26543

18.8

13.9

19.2

20.7

27.4

4.5

8.3

Xarici filialların ixracı

722

1197

2613

13.5

7.6

9.6

3.3

11.4

-3.3

4.2

Xarici filialların işçilərinin sayı

(min nəfərlə)

19375

24262

53094

5.5

2.9

14.2

15.4

16.5

-1.5

5.7

ÜDM (cari qiymətlərdə)

10805

21672

32227

10.8

5.6

1.3

3.5

2.6

-0.5

3.4

Əsas kapitala məcmu yatırımlar

2286

4819

6422

13.4

4.2

1.0

3.5

2.8

-3.9

1.3

Royalti və lisenziya ödəmələri hesabına gəlirlər

9

30

72

21.3

14.3

6.2

5.7

8.2

-3.1

...

Əmtəə və qeyr-amil xidmətlərinin ixracı

2053

4300

7838

15.6

5.4

3.4

3.3

11.4

-3.3

4.2


Mənbə: World Investment Report 2003. UNCTAD, New York and Geneva, 2003.
Lakin, birbaşa xarici investisiyaların artım dinamikası illər üzrə qeyri-bərabər templərlə gedir. Cədvəldən göründüyü kimi, birbaşa xarici investisiyalar 1986-2000-ci illərdə yüksək artım tempi göstərsə də2, 2001 və 2002-ci illərdə kəskin azalma baş vermişdir. Təkcə 2002-ci ildə o 21% azalmış və 651 milyard dollar təşkil etmişdir ki, bu da 1998-ci ildən etibarən ən aşağı göstəricidir. 2002-ci ildə dünya ölkələrinin 108-də investisiya axınının azalması müşahidə edilmişdir. Bu azalmanı şərtləndirən əsas amil dünyanın əksər regionlarında aşağı iqtisadi artım tempinin müşahidə edilməsi olmuşdur. Həmçinin dünya iqtisadiyyatının canlanması ilə bağlı ən azı yaxın perspektiv üçün qeyri-əlverişli proqnozların da verilməsi vəziyyətə öz təsirini göstərir. Bununla yanaşı, şirkətlərin fond birjalarında bazar dəyərlərini itirmələri, şirkətlərinin gəlirliliyinin azalması, şirkətlərin struktur yenidənqurmasının sürətinin zəifləməsi və bir sıra ölkələrdə özəlləşdirmə proqramlarının həyata keçirilməsinin başa çatması da birbaşa xarici investisiyaların azalmasına öz təsirini göstərmişdir. Transsərhəd birləşmə və qovuşmaları (BQ) da ümumi azalmaya əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

Yuxarıda qeyd olunan əlverişsiz amillər sırasına aşağıdakıları da aid etmək olar:



  • bir sıra dünya ölkələrində iqtisadi böhranların davam etməsi;

  • Asiya və Latın Amerikası ölkələrində maliyyə bazarlarının qeyri-sabitliyi;

  • banklar tərəfindən verilən kreditlərin sayının və həcminin aşağı düşməsi;

  • dünya ticarətinin artım tempinin zəifləməsi;

  • özəlləşdirmə proseslərinin zəifləməsi.

Birbaşa xarici investisiyaların əsas ölkə qrupları üzrə bölgüsü Cədvəl 5.7-də verilmişdir.

Cədvəl 5.7

Birbaşa xarici investisiyaların əsas ölkə qrupları üzrə bölgüsü


İllər

Bütün dünya

Sənayecə inkişaf etmiş ölkələr

İnkişaf etməkdə olan ölkələr

Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri

İdxal

İxrac

İdxal

İxrac

İdxal

İxrac

İdxal

İxrac

Dəyər ifadəsində (mlrd. dollar)

1989-1994

200.1

228.3

137.1

203.2

59.6

24.9

3.4

0.1

1995-2000

705.4

680.1

502.1

616.6

184.0

61.3

19.3

2.2

2001

823.8

711.5

589.4

660.6

209.4

47.4

25.0

3.5

2002

651.2

647.4

460.3

600.1

162.1

43.1

28.7

4.2

Ümumi göstəricidə payı (%-lə)

1989-1994

100.0

100.0

68.5

89.0

29.8

10.9

1.7

0.1

1995-2000

100.0

100.0

71.2

90.7

26.1

9.0

2.7

0.3

2001

100.0

100.0

71.5

92.8

25.4

6.7

3.1

0.5

2002

100.0

100.0

70.7

92.7

24.9

6.7

4.4

0.6



Mənbə: World Investment Report 2003. UNCTAD, New York and Geneva, 2003.

Cədvəldən göründüyü kimi, 2002-ci ilin yekununa görə, birbaşa xarici investisiyaların 460,3 milyard dolları sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin, 162,1 milyard dolları inkişaf etməkdə olan ölkələrin 28,7 milyard dolları isə Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrinin payına düşmüşdür. Ümumilikdə isə 1989-2002-ci illər ərzində sənayecə imkişaf etmiş ölkələrin birbaşa xarici investisiyalarda payı 70% ətrafında tərəddüt etmişdir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin payı isə azalmağa doğru meyl göstərmişdir. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin payı isə əksinə sabit artım dinamikası nümayiş etdirir.

Əsas ölkələr və regionlar üzrə inkişaf meyllərini müəyyən etmək üçün Cədvəl 5.8-ə diqqət yetirək.

Göründüyü kimi, son illər inkişaf etmiş ölkələrə birbaşa xarici investisiyalar axını kəskin şəkildə azalıb və 460 milyard dollar təşkil edib. Bu, korporativ investisiya qoyuluşlarının göstəricilərinin azalması, fond birjalarında qiymətlərin aşağı düşməsi və bir sıra sahələrdə işgüzar aktivliyin aşağı düşməsi ilə əlaqədardır. Bir sıra ölkələrdə birbaşa xarici investisiya axınının azalmasında firmadaxili borcların ödənilməsi də öz rolunu oynamışdır..



Cədvəl 5.8

Birbaşa xarici investisiyaların regionlar üzrə bölgüsü, mlrd. dollarla



Regionlar/ölkələr

İdxal

İxrac

1989-1994

1995-2000


2001


2002

1989-1994

1995-2000


2001


2002

İnkişaf etmiş ölkələr

137.1

502.1

589.4

460.3

203.2

616.6

660.6

600.1

Qərbi Avropa

79.8

293.6

400.8

384.4

114.2

446.2

468.8

411.7

Avropa Birliyi

76.6

282.7

389.4

374.4

105.2

418.3

451.9

394.1

Digər Qərbi Avropa ölkələri

3.1

10.9

11.2

10.0

9.0

27.9

16.9

17.5

Yaponiya

1.0

5.5

6.2

9.3

29.6

25.3

38.3

31.2

ABŞ

42.5

166.2

144.0

30.0

49.0

114.2

103.8

119.7

İnkişaf etməkdə olan ölkələr

59.6

184.0

209.4

162.1

24.9

61.3

47.4

43.1

Afrika

4.0

7.1

18.8

11.0

0.9

0.7

-2.5

0.2

Latın Amerikası və Karib hövzəsi

17.5

72.4

83.7

56.0

3.7

11.7

8.0

5.8

Asiya və Okeaniya

37.9

102.9

107.0

95.1

20.3

48.7

41.8

37.2

Asiya

37.7

102.6

106.8

95.0

20.3

48.6

41.8

37.1

Qərbi Asiya

2.2

3.9

5.2

2.3

0.3

0.2

4.7

2.1

Mərkəzi Asiya

0.4

2.6

4.0

4.0

-

0.2

0.2

0.8

Cənub-Şərqi Asiya

35.1

96.8

97.6

88.6

20.0

48.2

36.9

34.2

Okeaniya

0.2

0.3

0.2

0.1

-

0.1

0.1

0.1

Mərkəzi və Şərqi Avropa

3.4

19.3

25.0

28.7

0.1

2.2

3.5

4.2

Bütün dünya

200.1

705.4

823.8

651.2

228.3

680.1

711.5

647.4


Mənbə: World Investment Report 2003. UNCTAD, New York and Geneva, 2003
Ümumilikdə isə 2002-ci ildə birbaşa xarici investisiya axını 26 inkişaf etmiş ölkədən 16-da azalıb. Artım isə Avstraliyada, Almaniyada, Finlandiyada və yaponiyada qeydə alınıb.

Yuxarıda deyilənlərdən göründüyü kimi, kapitalın beynəlxalq hərəkəti prosesi kifayət qədər dinamikdir və hazırda o bir sıra yeni xüsusiyyətlər əldə etmişdir. Sahibkar kapitalının miqrasiyasının müasir tendensiyalarına aşağıdakıları aid etmək olar.



  1. Kapital ixracının dinamikası bir qayda olaraq əmtəə və xidmət ixracının dinamikasını, dünya ÜDM-nin artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Belə ki, 1996-2000-ci illər ərzində əmtəə və xidmət ixracının illik artım tempi 3,4%-ə bərabər olduğu haldas investisiyalar üzrə bu göstərici 40,4%-ə bərabər olub.

  2. Firmaların beynəlmiləl birləşmələrinin və alınmalarının sayı artır. Qovuşma və birləşməni müşaiyət edən kapital qoyuluşlarının həcmi 2002-ci ildə 370 milyard dollara bərabər olmuşdur ki, bu da birbaşa xarici investisiyaların 57%-nə bərabərdir.

  3. Xarici investisiyaların dünya bazarının əsas subyekti kimi transmilli şirkətlərin rolunun artımı. BMT-nin göstəricilərinə görə, transmilli şirkətlərin sayı 2002-ci ilin axırına 64 minə bərabər olmuşdur. Transmilli şirkətlərin məcmu xarici investisiyaları 2002-ci ilin sonuna 7 trilyon dollar səviyyəsində qiymətləndirilir.



641


191

694


64
24

88

1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət