Ana səhifə

N. Turniyozov A. Rahimov O‘zbek tili


Yüklə 0.9 Mb.
səhifə10/16
tarix27.06.2016
ölçüsü0.9 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16

1-§. Bosh kelishik. Bosh kelishik boshqa kelishiklarga zid holda ko‘rsatkichsizdir. Bu kelishikdagi so‘zlar kim? nima? qayer? kabi so‘roqlardan biriga javob bo‘ladi. Bosh kelishik otning bosn shakli bo‘lib, u egalik, ko‘plik qo‘shimchalari bilan qo‘llanganda ham o‘z mohiyatini yo‘qotmaydi: kitob, kitoblar, kitobim. Bosh kelishikdagi so‘z boshqa so‘zlar bilan quyidagicha ikki turdagi munosabatga kirishadi:

a) mikrosintagmatik munosabatli barqaror birikmalar hosil qilishda ishtirok etadi:

1.Qo‘shma so‘zlar yasalishida ularning tarkibiy qismi sifatida ishtirok etib, tobe munosabatli mikrosintagmatik butunlik hosil qiladi: toshko‘mir, oshqozon, jigar rang, kul rang, tamom bo‘lmoq, hayron bo‘lmoq, qaror qilmoq, va’da bermoq.

2.Bosh kelishikdagi ot takroriy (teng munosabatli mikrosintagmatik aloqada) qo‘llanib, o‘z lug‘aviy ma’nosidan tashqari miqdoriy ortiqlik, kuchaytirish kabi qo‘shimcha ma’no bo‘yoqlariga ega bo‘ladi: ombor-omor g‘alla, guruh-guruh odam, quchoq-quchoq gul.

b) makrosintagmatik munosabatni shakllantirishda ishtirok etadi

1. Gapda ega vazifasini bajaradi: Oltin o‘tda, odam mehnatda bilinadi. Toshkent-do‘stlik shahri.

2. Kesim yoki uning ot qismi vazifasini bajaradi: Mustaqillik-buyuk ne’mat. Hunarlining qo‘li-gul. Anvarning akasi fermer ekan.

3. Izohlovchi vazifasini bajaradi: Majlisda professor Mamatov nutq so‘zladi.

4. Sifatlovchi vazifasida qo‘llaniladi: Asfalt yo‘ldan mashinalar g‘iz-g‘iz o‘tib turar edi.

5. Bosh kelishikdagi otlar bilan, uchun, uzra, haqida, to‘g‘risida ko‘makchilari bilan birgalikda vositali to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Ona o‘g‘ilchasini oq choyshab bilan o‘radi.

6. Payt bildiruvchi otlar bilan birikib, hol vazifasida kelishi mumkin: Shu kuni Odilbek mehmon kutmoqda edi.

7. Bosh kelishikdagi ot yakka yoki birikmali holda atov gap vazifasini bajaradi: Kuz. Izg‘irin shabada hushtak chalib turibdi

8.Undalma vazifasini bajaradi: Chimxo‘rsan-da, qizim, shu ham osh yeyishmi? (A.Qod.)

2-§. Qaratqich kelishigi. Narsaning shu kelishikdagi otdan angla-shilgan boshqa narsaga qarashli ekanini bildiradi va kimning? Nima-ning? qayerning? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Qaratqich kelishi-gining asosiy morfologik ko‘rsatkichi –ning: ishning samarasi, uyning jihozi, dalaning havosi. She’riyatda –n, -im shaklida ham ishlatiladi: Har bolam ufurgan nafasin atri- she’rimning eng yetuk, eng yaxshi satri (G‘.G‘.). O‘zbekiston-vatanim manim (A.O.). Men, sen kabi kishilik olmoshlaridan keyin –ing tarzida qo‘shiladi: Men+ing, sen+ing.

Qarluq lahjasiga kiruvchi markaziy shahar shevalarida, so‘zlashuv nutqida –ni shaklida ham ishlatiladi va tushum kelishigi bilan shakldoshlikka ega bo‘ladi: Yomonni bir qilig‘i ortiq.

Qaratqich kelishigidagi so‘z ko‘pincha egalik affiksini olgan ot bilan birikadi. Bunda qaratqich kelishigidagi so‘z qaratqich, egalik affiksini olgan ot esa qaralmish deb nomlanadi.

Qaratqich kelishigi belgili va belgisiz ishlatiladi. U belgili qo’llan-ganda qarashlilik ma’nosi ta’kidlanib, aniq anglashilib turadi: daraxt-ning ildizi, Dehqonlarning hayoti. Belgisiz qo‘llanganda esa qaratqich va qaralmish asosida anglashilgan qarashlilik ma’nosi umumiy, mav-hum bo‘ladi. Bunda so‘zning qaratqich kelishigida ekanligi qaralmish-dagi egalik affiksi orqali anglashilib turadi: daraxt ildizi, dehqonlar hayoti. Ba’zan qaratqich ham, qaralmish ham belgisiz qo‘llanilib, so‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqa mazmun orqali anglashiladi: O‘z yerni qo‘yib Hind sori yuzlandim, Yo rab, netayin, ne yuz qaroliq bo‘ldi (Bobur.).

Bu kelishik leksik va grammatik ma’nolar talabiga ko‘ra quyidagi hollarda belgisiz ishlatilishi mumkin:

1.Qaratqich kelishigidagi so‘z mavhum ot bo‘lganda: vijdon amri, hayot mazmuni, kuy sehri, umr savdosi, til birligi.

2.Qaralmish payt ma’nosini anglatuvchi so‘z bo‘lganda: tush vaqti, tong mahali, yoz chog‘i, ko‘klam payti.

3.Qaratqich tur-nav ma’nosini bildirganda: bug‘doy uni, chigit yog‘i, cho‘l qovuni, mahalla markazi, yoshlar markazi, kamolot tashkiloti.

4. Qaratqich qaratqich bilan bog‘langanda: madaniyat rivojining shartlari, O‘zbekiston madaniyatining negizi kabilar shular jumlasidan-dir.

Gapda qaratqich kelishigidagi so‘z qaratqichli aniqlovchi vazifasini bajaradi: Bu yerdan hovlining bog‘cha va polizning qarovsizligi yana ham yaqqolroq ko‘rinar edi (A.Q).

Qaratqich kelishigidagi so‘z belgili va belgisiz shaklda ba’zi ko‘makchilar bilan munosabatga kirishib, ular bitta sintaktik vazifani, ya’ni to‘ldiruvchi yoki hol vazifasini bajaradi: Erkak qaddi to‘g‘risidagi gapi mening uchun ham yangilik (A.Q).Ovqat orqasidan choy berildi (A.Qod). Olimxon kavak orasiga kirib ketdi (O).

3-§. Tushum kelishigi. Ish-harakatni o‘ziga qabul qilgan narsani anglatib, kimni? nimani? qayerni? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Tushum kelishigining asosiy ko‘rsatkichi –ni bo‘lib, mazkur kelishik bilan shakllangan so‘z hamma vaqt o‘timli fe’l bilan birikadi: hayotni tushunmoq, vazifani bajarmoq, bahorni his qilmoq, dalani aylanmoq.

She’riy nutqda tushum kelishigi –n shaklida ishlatiladi: Tinim yo‘q, har nafas sep yozar, bahor yozib o‘z tugunchagin (H.O.).

Tushum kelishigi men, sen olmoshlaridan so‘ng va mumtoz she’riyatda –i shaklida ishlatiladi: Men+i tanimay, sen+i tanibdi. Adl qulog‘ila eshit holim+i (Muqimiy.).

Tushum kelishigi belgili va belgisiz ishlatiladi. Atoqli va shaxs bildiruvchi otlar, egalik affiksini olgan turdosh ot, aniqlovchi olgan ot, harakat nomi, olmosh, son, sifat, ravish va boshqa otlashadigan so‘zlar tushum kelishigi bilan turlansa har doim belgili bo‘ladi: Navoiyni oldim qo‘limga (H.O.). Yo‘lchi titroq qo‘llari bilan Gulnorning sochlarini asta siladi (O.). Egilgan boshni qilich kesmas. Bo‘linganni bo‘ri yer. (Maqol)

Tushum kelishigidagi so‘z, asosan, bir turdagi narsani ifoda qilib, uni ta’kidlash lozim bo‘lmaganda belgisiz qo‘llanadi: «Eshon hey» degani esa «Hovliga borib ayt, nozik mehmon olib kelaman»degani bo‘lar ekan (A.Q). Shoirlari g‘azal yozadi, botirlari kanal qazadi (H.O).

Tushum kelishigining doim belgisiz ishlatilishi, ma’no kasb etmoq, farzand kutmoq, quloq solmoq singari turg‘un birikmalarda ham uchraydi.

Tushum kelishigidagi so‘z gapda vositasiz to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Umrini ilmga bag‘ishlagan odam abadiy umrga erishadi. O‘n sakkizga kirgan odam olamni ming xil jilvada ko‘radi…(S.A).

4-§. Jo‘nalish kelishigi. Ot orqali ifodalangan narsaning harakat yo‘nalgan o‘rin, vaqt, sabab yoki ish-harakatning bajarilishida vosita ekanligini anglatadi. Jo‘nalish kelishigining affiksi –ga bo‘lib, k yoki g undoshi bilan tugagan o‘zakka –ka, q yoki g‘ undoshlari bilan tugagan o‘zakka esa - ga tarzda qo‘shiladi: uy+ga, ish+ga, jamiyat+ga, kitob+ga, oila+ga; bezak+ga-bezakka, barg+ga-barkka, bog‘+ga-bog‘ga, qishloq+ ga-qishloqga kabi.

Jo‘nalish kelishigi affiksi she’riyatda va o‘g‘uz lahjasida –a shaklda ham uchraydi: Lozim siza har tilni biluv ona tilidiyek, Bilmakka ani g‘ayrat eting foydayi kondur (Avaz O‘tar.). Bu kelishik affiksi ko‘rsatish olmoshlariga qo‘shilganda n undoshi orttiriladi: bu+n+ga, shu+n+ga, u+n+ga.

Jo‘nalish kelishigi, asosn, belgili ishlatiladi. Uning belgisiz ishlati-lishi juda kam uchraydigan hodisalardan bo‘lib, harakat yo‘nalgan o‘rin ifodalanganda belgisiz ishlatilishi mumkin. Masalan: bozor bormoq, boshini quyi solmoq, past ketmoq kabi sanoqli o‘rinlardagina belgisiz ishlatiladi.

Jo‘nalish kelishigi affiksi ba’zi so‘zlar tarkibida o‘z ma’nosini yo‘qotgan holda uchraydi . Bunday tarzda yangi so‘z , ya’ni ravish

yasaladi: birga,birdaniga, ertaga, to‘g‘riga.

Jo‘nalish kelishigi ot, olmosh, son, harakat nomi, sifat, sifatdosh, undov va taqlid so‘zlarga qo‘shilb, ko‘pincha fe’lga tobelangan holda boshqaruvli birikma hosil qiladi. Bunda ot va ot tipli so‘zlardan boshqa so‘zlar o‘z lug‘aviy ma’nosini kengaytirib otlashadi: ukasiga olmoq, barchaga tarqatmoq, uchoviga keltirmoq, birinchiga yetmoq, yaxshiga yondashmoq, bilmaganga tushuntirmoq , dodiga quloq solmoq, shivir-shiviriga uyg‘onmoq.

Ba’zan jo‘nalish kelishigidagi so‘zlarni sifat, ravish va harakat nomi ham boshqarishi mumkin: Bir yigitga qirq hunar oz. Bilganga oson, bilmaganga qiyin. U hammaning diqqatini o‘ziga qaratishni biladi.

Jo‘nalish kelishigidagi so‘z ko‘makchilar bilan birikib, ular bilan bitta gap bo‘lagi vazifasini bajaradi: buyruqqa binoan kelmoq, kelishuvga ko‘ra uchrashmoq, uyga qadar bormoq.

Bu kelishigidagi ot, otlashgan so‘zlar gapda qo‘yidagi sintaktik vazifalarni bajaradi:

1. Kimga? nimaga? so‘rog‘iga javob bo‘lib, vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: To‘tiniso buning sababiga qiziqdi (A.Q). Mehr va muruvvat yilining mazmun-mohiyati qari va kasalmand kishilarga g‘amxo‘rlikda seziladi.

2. Qayerga? so‘rog‘iga javob bo‘lib, o‘rin holi vazifasini bajaradi: Nayman cho‘llariga chinakam bahor kirdi (S.Ahmad.).

3. Qachon? qachonga? so‘rog‘iga javob bo‘lib, payt holi vazifasini bajaradi: Universiada musobaqalari sentyabr oyiga qoldirildi.

4. Nima maqsadda? nimaga? so‘rog‘iga javob bo‘lib, maqsad holi vazifasini bajaradi: Biz ilmning qal’asini olmoqqa keldik, baxtimizning sozini chalmoqqa keldik (Shayxzoda.).

5. Nima sababli? nega? so‘rog‘iga javob bo‘lib, sabab holi vazifasini bajaradi: Jonajon yurtim mustaqil bo‘lganiga quvonchim cheksiz.

6. Qanchaga? qancha? so‘rog‘iga javob bo‘lib, miqdor holi vazifasini bajaradi: Bu mahsulotlarning umumiy qiymati yuz ming AQSH dollariga tengdir.

7. Jo‘nalish kelishigidagi so‘z gapda kesim vazifasini bajaradi: Yosh kelsa ishga, qari kelsa oshga.



5-§. O‘rin-payt kelishigi. Otning ish-harakat o‘rni, payti, sababi, holati, maqsadi kabi ma’nolarni ifodalaydi. O‘rin-payt kelishigi so‘z –da affiksi orqali shakllanadi. Og‘zaki nutqda va shevalarda –ta shaklida ham ishlatiladi. Jo‘nalish kelishigida bo‘lgani kabi bu kelishik ham ko‘rsatish olmoshlariga qo‘shilganda n undoshi orttiriladi: shu+n+da,

bu+n+da, u+n+da kabi.

O‘rin-payt kelishigining belgisiz shakli payt ma’nosini anglatuvchi negizlardagina uchraydi: Ayasi o‘sha qonli oqshom yashirincha darsga ketayotgan ekan. (A. Q.) Bu kelishikning belgisiz shakli uyushib kelgan bo‘laklar tarkibida ham uchraydi: Bolalar yaslilari, bog‘chalari va boshqa tarbiya maskanlarida mehnatkashlarning farzandlari tarbiyalanmoqda.

O‘rin-payt kelishigi ot o‘rnida ishlatiladigan olmoshlar, fe’lning harakat nomi shakli singari ot tipli so‘zlarga bevosita birikadi. Biroq sifat, son turkumlari o‘rnida ishlatiladigan olmoshlarga hamda ba’zi ravishlar, fe’lning sifatdosh shakllariga qo‘shilganda ular otlashadi: Xayoli o‘shanda bo‘lsa kerak. Shunda biz xayrlashdik. Ko‘pda bo‘lsa bizda ham bo‘ladi. Salima kelganida u yo‘q edi.

O‘rin-payt kelishigi affiksi ot ko‘makchilarga qo‘shilib, ular bilan birgalikda bitta grammatik vazifaga ega bo‘ladi: Bir hafta ichida barcha topshiriqlar bajarib bo‘lindi.

O‘rin-payt kelishigi affiksi ba’zan ot va otlashuvchi so‘zlarga qo‘shilib, yangi so‘z hosil qiladi va o‘z ma’nosini yo‘qotadi: a) bir soni+o‘rin-payt kelishigidagi payt bildiruvchi ot asosida ravish yasaladi: bir zumda, birpasda, bir vaqtda; b) o‘rin-payt kelishigi affiksi sifat bilan birikib ravishga ko‘chadi: yaqinda, uzoqda, o‘ngda, quyida; v) holat ravishi o‘rin-payt kelishigi affiksini olgan holda payt ma’nosini ifodalaydi: tezda; g) ko‘makchiga ko‘chadi: haqida, to‘g‘risida, xususida, tarzda, bobida; d) modal so‘zga ko‘chadi: har holda, haqiqatda.

O‘rin-payt kelishigidagi so‘zlar gapda quyidagi vazifalarni bajaradi:

1. Kimda? nimada? so‘rog‘iga javob bo‘lib vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Yodgor qizning bir marta kulib qarashini ko‘rish orzusida sakkiz chaqirim naridan o‘rtog‘ining velosipetida kelib ketar edi (O‘.Hoshimov). Insonda umid bo‘lmasa edi, hayot lazzati so‘nardi.

2. Qayerda? so‘rog‘iga javob bo‘lib, o‘rin holi vazifasini bajaradi: Ostonada Mastura turar edi (O.Yoqubov).

3. Qachon? so‘rog‘iga javob bo‘lib, payt holi vazifasini bajaradi: Navdalarni bezab g‘unchalar, Tongda aytur hayot otini (H. Olimjon).

4. Qay tarzda? so‘rog‘iga javob bo‘lib, vaziyat holi vazifasini bajaradi: Qiz parishon holda uyga qaytdi (O).

5. Nimaga? nima maqsadda? so‘rog‘iga javob bo‘lib, maqsad holi vazifasini bajaradi: Biz Samarqandga qadimiy obidalarni tomosha qilish niyatida yo‘l oldik.

6. Gapda yakka holda yoki to‘liqsiz fe’llar bilan birikib kesim vazifasini bajaradi: Butun xayoli, qalbi o‘sha oy yuzli dilbar qizda (M.Qoriyev.). Hamma illat otamda ekan. (A.Qahhor.)



6-§. Chiqish kelishigi ish-harakatning kelib chiqish nuqtasi, manbasi, o‘rni, sababi yoki vositasi bo‘lgan nasani ko‘rsatadi. Chiqish kelishigi –dan affiksi orqali shakllanadi. Shevada, mumtoz adabiyotda –tan, -nan, din,-tin shakllarda ham uchraydi: Yuzing visolig‘a yetsun desang ko‘ngillarni, Sochingni boshdin-oyoq shikan qilg‘il (A.Navoiy). Qani, Mehmon, nonnan oling!

Jo‘nalish, o‘rin-payt kelishigida bo‘lgani kabi bu kelishik ham ko‘rsatish olmoshlariga qo‘shilganda n undoshi orttiriladi: shu+n+dan, bu+n+dan, o‘sha+n+dan kabi.

Chiqish kelishigidagi so‘z mustaqil so‘z tomonidan boshqarilib, asosan belgili ishlatiladi. Uning belgisiz shaklini uyushib kelgan gap bo‘laklaridagina uchratish mumkin: Uning butun jihozi temir kravat, ikkita tubaretka, ustiga allanima to‘kilib, qotib qolgan qo‘pol stoldan iborat edi (A.Qahhor.).

Chiqish kelishigi otdan tashqari uning o‘rnida ishlatiladigan olmoshlar, harakat nomi kabi ot tipli so‘zlarga bevosita qo‘shiladi. Sifat, son, hamda ular o‘rnida ishlatiladigan olmoshlar, ravish va sifatdoshlarga qo‘shilganda bu guruhga mansub so‘zlar otlashadi: Sendan xursandman. O‘qishdan charchamasdi. Yaxshidan bog‘ qoladi, Yoshi o‘n sakkizdan oshgandi. Ko‘pdan quyon qutulmas.

Chiqish kelishigidagi so‘z keyin, so‘ng, buyon, beri, boshqa singari ko‘makchilar bilan birikkanda ular bilan birga bitta gap bo‘lagi vazifasini bajaradi: darsdan so‘ng uchrashmoq, ertalabdan buyon kutmoq.

Chiqish kelishigi ba’zi so‘zlar tarkibida qotib qolgan holda o‘z ma’nosini yo‘qotadi va buning natijasida quyidagi so‘zlar hosil bo‘ladi:1) ravish: birdan, zimdan, to‘satdan, halitdan, qo‘qqisdan; 2) modal so‘z: aftidan, haqiqatdan, o‘z-o‘zidan. Tartib sonlarga qo‘shilanda ham ular modal ma’noga ega bo‘ladi: Bilimni yaxshi egallash uchun, birinchidan, qunt bilan o‘qish, ikkinchidan, o‘qilgan narsani takrorlab turish lozim bo‘ladi; 3) ko‘makchilar hosil bo‘ladi: qaramasdan, sababdan, ustidan, ichidan, yonidan… kabilar.

Chiqish kelishigidagi so‘z gapda quyidagi vazifalarni bajaradi:

1. Kimdan? nimadan? so‘rog‘iga javob bo‘lib, vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: U mashinadan tushib, olmos qirralari yarqirab yotgan oppoq ufq etaklarini ko‘zdan kechirdi (H.G‘ulom.).

2. Qayerdan? so‘rog‘iga javob bo‘lib, o‘rin holi vazifasini bajaradi: Faqat erinchoq xo‘rozlargina olis-olislardan ovoz berib qo‘yardi (S.Ahmad.).

3. Qachondan? qachon? so‘rog‘iga javob bo‘lib, payt holi vazifasini bajaradi: Erta bahordan to kuzgacha chinobodliklar arava-arava shox-shabba sudrab Kuyganyor tarafga yo‘l oldilar (S.Ahmad.).

4. Nimaga? nima uchun? so‘rog‘iga javob bo‘lib, sabab holi vazifasini bajaradi: Sovuqdan Yo‘ldoshning oyoqlari zirqiray boshladi. (H.G‘ulom.)

5. Chiqish kelishigidagi so‘z tuslovchi affiks yoki to‘liqsiz fe’l bilan birikib kesim vazifasini bajaradi: Men ham asli qishloqdanman.



7-§. Kelishik affikslari sinonimiyasi. Kelishik affikslari otning boshqa so‘zlar bilan grammatik aloqasini ta’minlovchi eng faol kategoriyalardan hisoblanadi. Shu bois bu kategoriyaga mansub bo‘lgan affikslar nutqiy jarayonda o‘zaro hamda boshqa turli til birliklari bilan ma’nodoshlik munosabatlariga ham ega bo‘ladi. Xususan, bunday ma’nodoshlik munosabatini quyidagi kelishiklarda kuzatish mumkin:

1. Qaratqich kelishigi va u asosida hosil bo‘lgan birikmalar quyidagi vositalar bilan sinonimik munosabatga kirishadi: 1) chiqish kelishigi bilan ma’nodoshlik munosabatiga ega bo‘ladi. Bunda qaratuvchi qaratqich kelishigida kelsa qarashlilik ma’nosi ta’kidlanadi, chiqish kelishigida kelganda qarashli bo‘lgan narsadan ulush, qism, bo‘lak ajratiladi: Markaziy gazetalarning biri- markaziy gazetalardan biri, Mehmonlarning kattasi- Mehmonlardan kattasi. Misollardan ko‘rinadiki, chiqish kelishigi qaratuvchi vazifasida kelganda bu kelishik affikkisi ko‘plik shaklidan keyin qo‘shiladi hamda qaralmish sifatida ko‘pincha miqdor yoki belgi bildiruvchi so‘z ishlatiladi; 2) ba’zi birikmalar tarkibida o‘rin belgi shaklini hosil qiluvchi –dagi affiksi bilan ham ma’nodoshlik hosil qilishi mumkin: Sening irodang-sendagi iroda.

2. Makon va zamon kelishiklari nomi bilan umumlashtiruvchi tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari o‘zaro sinonim bo‘lishi mumkin. Masalan: Chopar tezgina otini (otiga) mindi. Karvon uzoq vaqt cho‘lni (cho‘lda) kezib yurdi. Mehmon piyolaga quyilgan choyni(choydan) ho‘pladi. Keksalar hovuz yonida (yoniga) to‘planishdi. O‘ylamay aytgan gapimga (gapimdan) pushaymon bo‘ldim. Shu yo‘lda (yo‘ldan) qat’iy yurib maqsadga yetdik.

3. Mazkr kelishiklar ma’no va vazifasiga ko‘ra bosh kelishikdagi so‘z bilan birikkan ko‘makchilar bilan ham sinonimik munosabatda bo‘ladi: kamchiliklarni-kamchiliklar to‘g‘risida gapirishib oldik, sizga-siz uchun oldim, shu yo‘ldan-shu yo‘l bilan boriladi, telefonda-telefon orqali gaplashdik.



8-§. Kelishik affikslari omonimiyasi. Kelishik affikslari va ularning turlicha fonetik variantlari ba’zi so‘z o‘zgartuvchi, so‘z yasovchi hamda lug‘aviy shakl yasovchi affikslar bilan quyidagicha shakldoshlikka ega bo‘lishi mumkin:

1.Qaratqich kelishigining –ing\–im\–n (Men+ing, vatanim man+im, har oila o‘chog‘i+n o‘z qutlug‘ tarixi bor) shakllari qo‘yidagi affikslar bilan omonim bo‘lishi mumkin: 1) 2-shaxs birlik shaklidagi egalik affiksi bilan: maktab+ing; 2) 2-shaxs ko‘plikdagi tuslovchi affiksi bilan: kel+ing; 3) 1-shaxs egalik affiksi bilan: kitob+im; 4) ot, sifat yasovchi affiks bilan: o‘r+im, bo‘l+im, siq+im, chek+im; 5) 3-shaxs egalik affiksidan keyin kelgan tushum kellishigi bilan: … ikki daryo yuvar kokili+n; 6) fe’lning o‘zlik va majhullik nisbatlarini hosil qiluvchi –n affiksi bilan: tara+n+di, o‘qla+n+di omonim bo‘ladi .

2. Jo‘nalish kelishigining –ga\-ka\-qa (uy+ga, buloq+qa, tilak+ka) shakllari quyidagi affikslar bilan omonim bo‘lishi mumkin: a) ot yasovchi: ena+ga; b) fe’lning davomiylik shaklini yasovchi: sur+ga+moq; v) sifat yasovchi: qis+qa; g) otning kichraytish shakli: yo‘l+ka; d) fe’l yasovchi: is+ka+moq..

3.O‘rin-payt kelishigining -da (maktab+da) shakli ta’kid, to‘siqsizlik yuklamasi bilan omonim bo‘lishi mumkin: kelsa-da.

4.Chiqish kelishigining -dan (uy+dan) shakli dona sondan taqsim son shaklini hosil qiluvchi affiks bilan omonim bo‘lishi mumkin: besh+ta+dan.
9.5. Otning lug‘aviy shakllari

Otlarda so‘z o‘zgarishi va so‘z yasalishidan tashqari lug‘aviy shakl yasash hodisasi ham mavjud. Otlarning leksik ma’nosiga qo‘shimcha ma’no qo‘shish uchun xoslangan affikslar lug‘aviy shakl yasovchilar deyiladi. Ular quyidagi sintetik shakllardan tashkil topadi:



1-§. Kichraytirish shakllari. -cha affiksi shaxs bildiruvchi otlardan boshqa otlarga qo‘shilganda kichraytirish ma’nosini ifodalaydi: hovuzcha, qushcha, uycha, baliqcha kabi. Shaxs bildiruvchi otlarga qo‘shilganda esa kichraytirish bilan birga erkalash, hurmat yoki kamsitish, kesatish ma’nolarini ham hosil qiladi: Ko‘chadan bir qizcha chopqilab o‘tdi. Sizni es-hushli yigitcha deb o‘ylardim. Sal o‘pkangizni bosib oling, yigitcha!

Ba’zi so‘zlar tarkibida –cha affiksi kichraytish ma’nosini yo‘qotib,

yangi so‘z yasashi ham mumkin. Bunday holda so‘z yasovchi va kichraytuvchi affiks o‘rtasida omonimlik munosabat hosil bo‘ladi: sholcha, ko‘rpacha, bog‘cha, qizilcha, taqsimcha. Bundan tashqari,–cha affiksi sifat va ravish yasovchi –cha affiksi bilan ham shakldoshdir: o‘zbek+cha raqs, fag‘ona+cha palov, qishloq+cha kiyinmoq, askar+cha yurmoq, yangi+cha fikrlamoq, o‘zbek+cha gapirmoq.

-choq\\-chak affiksi toy, kelin, qo‘zi kabi so‘zlarga qo‘shilgandagina kichraytish-erkalash shaklini hosil qiladi. Masalan: toychoq, kelinchak, qo‘zichoq kabi. Qo‘zichoq, toychoq so‘zlari ko‘chma ma’noda bolalarga nisbatan ishlatilganda erkalatish shakli kuchayadi. Bu affiks ba’zi so‘zlar tarkibida kichraytirish ma’nosi bilan birga ba’zi otlarni ham yasaydi: o‘yin+choq, bela+n+chak, ko‘m+ir+chak. Kichraytirish affikisning o‘zlik nisbatdagi fe’lga qo‘shilishi bilan sifat yasaydigan omonimi ham bor: kuy+in+chak, erin+choq .

2-§.Erkalash shakllari. –jon, -xon, -oy affikslari atoqli va turdosh otlarga qo‘shilib, erkalash, suyish kabi ijobiy munosabat shakllarini hosil qiladi: ukajon, oyijon, kuzgujon, akaxon, Abrorjon, Hulkaroy, Halimaxon.

Bu affikslar ba’zi kishi ismlarining tarkibiy qismi sifatida ham uchraydi: Onaxon, O‘g‘iloy, Mamajon kabi. Shuningdek, oromijon, rohatijon kabi forsiy izofalar tarkibida jon mustaqil so‘z sifatida «jonning oromi», «jonning rohati» kabi ma’nolarga teng bo‘ladi; –xon affiksi esa, gazetxon, kitobxon kabi otlarning yasalishida ishtirok etib, -xon shakl yasovchisiga omonim bo‘ladi.



- (a) loq affiksi qiz, bo‘ta kabi so‘zlarga qo‘shilgandagina erkalash ma’nosini hosil qiladi: qizaloq, bo‘taloq, toyloq. Ba’zi o‘rinda –cha affiksi bilan sinonim bo‘la oladi: qizaloq-qizcha, toyloq-toycha. Bu affiks o‘rin-joy oti yasovchi –loq affiksi bilan omonimlik munosabatga ham ega bo‘ladi: o‘tloq, qumloq.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət