Ana səhifə

N. Turniyozov A. Rahimov O‘zbek tili


Yüklə 0.9 Mb.
səhifə1/16
tarix27.06.2016
ölçüsü0.9 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Samarqand davlat chet tillar instituti




N.Turniyozov


A.Rahimov

O‘ZBEK TILI


(ma’ruzalar matni)
1-qism

Samarqand-2006



MUNDARIJA

1-MA’RUZA

1.1. Til va uning umumiy tavsifi 3

1.2. O‘zbek adabiy tili 8

2-MA’RUZA

2.1. Fonetika 13

2.2. Nutqning fonetik bo‘linishi 23

2.3. Nutq tovushlarining fonetik o‘zgarishi 26

3-MA’RUZA

3.1. Grafika 29

3.2. Orfografiya 35

3.3. Orfoepiya 37

4-MA’RUZA

4.1. Leksikologiya 40

4.2. So‘zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari 44

5-MARUZA

5.1. O‘zвek tili leksikasining tarixiy - etimologik qatlamlari 52

5.2. O‘zbek tili leksikasining ijtimoiy - dialektal tarkibi 54

5.3. O‘zbek tili leksikasining tarixiy - funksional xususiyatlari 55

5.4. Uslubiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi 56

5.5. Frazeologiya 58

5.6. Leksikografiya 59

6-MA’RUZA

6.1. Morfemika 62

7-MA’RUZA

7.1. So‘z yasalishi 68

7.2. So‘z turkumlarida so‘z yasalishi 71

7.3. Otlarning yasalishi 71

7.4. Sifat yasalishi 75

7.5. Fe’llarning yasalishi 77

7.6. Ravishlarning yasalishi 79

8-MA’RUZA

8.1. Grammatika 81

8.2. So‘z turkumlari tasnifi 84

9-MA’RUZA

9.1.Ot so‘z turkumi 86

9.2. Otning grammatik kategoriyalari 88

9.3. Egalik kategoriyasi 91

9.4. Kelishik kategoriyasi 93

9.5. Otning lug‘aviy shakllari 102

9.6. Otlarning tuzilish turlari 104

10-MA’RUZA

Sifat 107

11-MA’RUZA

Son 112

12 MA’RUZA

Olmosh so‘z turkumi 118

13 MA’RUZA

13.1. Fe’l so‘z turkumi 133

13.2. Fe’lning grammatik kategoriyalari 135


14-MA’RUZA

14.1. Fe’lning vazifadosh shakllari 146

14.2. Fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari 152
15-MARUZA
Ravish 157

16-MA’RUZA

16.1. Ko‘makchilar 160

16.2. Bog‘lovchilar. 164

16.3. Yuklama 167

17-MA’RUZA

17.1. Modal so‘zlar 169

17.2. Undov so’zlar 170

17.3.Taqlid so‘zlar 172

Ushbu ma’ruzalar matnida hzbek tilining fonetika, grafika, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, fraziologiya, morfemika , so‘z yasalishi va morfologiya bo‘limlari haqidagi nazariy ma’lumotlar jamlangan bo‘lib, mazkur majmua Samarqand davlat chet tillar inistitutining ingliz, fransuz, nemis, koreys filologiyasi va maktabgacha ta’lim (chet tili bilan) ixtisosliklari bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalarga, shuningdek, o‘zbek tili bilan qiziquvchilar uchun muhim ma’lumotnoma sifatida xizmat qilishi mumkin.

Ma’ruzalar matni Samarqand davlat chet tillar institutining O‘quv-uslubiy kengashining 2006 yil 24 mart 7-son qarori bilan nashrga tavsiya etilgan.

Mas’ul muharrir: filologiya fanlari nomzodi, dotsent A.G’afforov

Taqrizchilar: filologiya fanlari doktori, professor S.A.Karimov,

filologiya fanlari nomzodi, dotsent X.Xayrullayev.



1-MA’RUZA

1.1. Til va uning umumiy tavsifi

1-§. Til kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyoti jarayonida ijtimoiy ong mahsuli sifatida yuzaga Kelgan moddiy, ma’naviy va madaniy boyliklarning ifodasi bo‘lgan murakkab tizimdir. Tilning tabiati, mohiyati, jamiyatda tutgan o‘rni, ichki mexanizmi va ishlash tamoyillarini ilmiy nazariy jihatdan idrok etishga intilish, uni ta’riflashdagi turlicha nuqtai nazarlar ifodasida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Jumladan, 1) til ijtimoiy ahamiyati e’tiboriga ko‘ra: kishilar o‘rtasidagi eng muhim aloqa quroli bo‘lib, xabar yetkazish, saqlash va qabul qilish vositasidir; 2) ichki qurilish nuqtai nazaridan: til turli unsurlar va ularning o‘zaro munosabatini ta’minlovchi qoidalar kombinatsiyasidir; 3) doimiy barqarorligi, yashovchanligi jihatidan: til jamiyat a’zolarining umumiy faoliyati mahsuli bo‘lib, nutq tovushlarining doimy muayyan ma’no doirasida birlashuvi asosida yuzaga chiquvchi hosiladir; 4) aloqa almashuv (kommunikatsiya) nazariyasiga ko‘ra: til ma’no tashuvchi kodlar majmuyidir. Yuqoridagilardan kelib chiqib, aytish mumkinki, til bevosita kuzatishda berilmagan ijtimoiy hodisadir. U jamiyat a’zolarining ongida yashovchi, ular uchun tayyor, umumiy, majburiy bo‘lgan hamda fikrni shakllantirish va uni nutq jarayoni asosida ifodalashga xizmat qiladigan unsurlar va bu unsurlarni o‘zaro birikishi, bog‘lanishini belgilovchi qonun-qoidalar yig‘indisidan iborat murakkab sistemadir.

Nutq esa til tizimida mavjud birliklar va qoidalarining so‘zlash qobiliyati asosida yakka shaxs tomonidan muayyan kommunikativ (xabar berish, xabar olish) maqsadni amalga oshirish uchun ro‘yobga chiqarilishidir. Tilning umri uni yaratgan xalq umridek uzoq muddatli, xizmat doirasi keng, doimiy rivojlanib boyib boruvchi, hajmi o‘lchovsizdir. Nutq esa umri qisqa, hajman chegarali bo‘lib, monolog, dialog, polilog holatda, og‘zaki va yozma shaklda hamda turli badiiy janrlarda (roman, she’r, drama) yuzaga chiquvchi hosiladir. Shunday qilib, til va nutq orasidagi dialektik aloqani quyidagicha umumlashtirish mumkin:



  1. Til bevosita kuzatishda berilmagan aloqa imkoniyati - nutq esa ushbu imkoniyatning voqelanishi, ro‘yobga chiqishidir.

  1. Til barcha uchun umumiy – nutq esa har bir kishining xususiy faoliyatidir.

  2. Tilning faoliyat muddati cheksiz, uzoq – nutqning faoliyat muddati esa cheklangan, qisqa.

  3. Tildan foydalanish imkoniyati makon va zamon bilan bog‘liq emas – nutq jarayoni esa muayyan makon va zamon bilan bog‘langan bo‘ladi.

  4. Til birliklari miqdoran chegaralangan – nutq birliklari esa cheklanmagan, davomiy bo‘ladi.

  5. Til barqaror (statik) hodisa – nutq esa doimiy harakatlanuvchi (dinamik) hodisadir.

Til va nutqqa xos bu kabi umumiy va xususiyliklarning mohiyatini ilmiy asosda o‘rganuvchi fan tilshunoslik fanidir. Tilshunoslik fani tarkiban fonetika, fonologiya, grafika, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, semasiologiya, leksikografiya, morfemika, grammatika kabi bir qancha mustaqil, ayni paytda, o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan bo‘limlardan tashkil topadi.

2-§. Dunyo tillari haqida ma’lumot. Kishilar til vositasida o‘z fikrlarini, his-tug‘ularini ifodalaydilar. Kishilik jamityatining rivoji bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan til va uning ravnaqi ilm-fan, madaniyat, texnika taraqqiyotini ta’minlashda ham asosiy omil bo‘ladi. Jamiyat taraqqiyotini belgilovchi har qanday o‘zgarishlar, avvalo til tizimining lug‘at boyligida o‘z izini qoldiradi. Xususan, ilm-fan, texnika taraqqiyoti yoki jamiyatda yuz beradigan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida vujudga keladigan yangi narsa-buyumlar, tushunchalar tilning lug‘at boyligini yangilanishga olib keladi.

Hozir butun dunyoda 6 milliardga yaqin aholi mavjud bo‘lib, ular 3000 ortiq tilda so‘zlashadi. Shundan 200 tilda bir millionga yaqin, 70 tilda 5 milliondan ortiq, 13 tilda esa 50 milliondan ortiq kishi so‘zlaydi. Qolganlarining har birida bir milliondan oz kishi gaplashadi.

Ma’lum bir millatga mansub bo‘lgan xalqning nutqiy ehtiyoji uchun xizmat qiladigan til milliy til deyiladi. Xususan, o‘zbek tili shu millatga mansub bo‘lgan xalq ehtiyojiga xizmat qiladigan tildir. Yer yuzida milliy tillardan tashqari mamlakatlararo va mintaqalararo ahdlashuv, shartnoma hamda bitimlarni rasmiylashtirishda ishlatiladigan xalqaro tillar ham mavjud. Ular jumlasiga ingliz, fransuz, nemis, ispan, rus, arab va xitoy kabi tillar kiradi.

3-§.Tillarining lingvistik tasnifi. 3.1. Geneologik tasnif. Dunyodagi tillarning ko‘pchiligi tarixan bir umumiy ildizga ega bo‘lib, ular fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarining yaqinligi, o‘xshashligiga ko‘ra muayyan guruhlarga ajratiladi. Tarixan bir umumiy ildizga ega bo‘lgan tillar qarindosh tillar hisoblanib, ular til oilasini tashkil etadi. Tillarning bunday guruhlanishi geneologik (qarindosh) tasnif hisoblanadi. Jumladan, geneologik tasnifga ko‘ra yer yuzida (hind-yevropa tillari, Semit tillari, xamit tillari, fin-ugor tillari, oltoy tillari va boshqalar) yigirmaga yaqin til oilasi mavjud bo‘lib, ularning har biri, o‘z navbatida, bir necha til turkumlariga bo‘linadi. Masalan, dunyodagi eng yirik til oilalaridan biri bo‘lgan hind-yevropa oilasi 12ta til turkumini o‘z ichiga oladi. O‘z navbatida, bu turkumlarning har biri bir nechta milliy tillardan tashkil topadi. Masalan, german turkumiga dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, yangi yahudiy kabi milliy tillar kirsa, roman turkumiga esa fransuz, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan kabi milliy tillar mansubdir. Bunday turkumlarini tashkil etadigan tillarning ba’zilari o‘lik til bo‘lishi ham mumkin. Masalan, lotin tili roman turkumiga mansub bo‘lgan o‘lik tildir.

Shunday qilib, muayyan turkumga mansub bo‘lgan tillar geneologik (qarindoshlik) jihatdan bitta asos tildan tarqalgan. Ma’lum bir milliy tillarning shakllanishida asos bo‘lib, o‘zi nutqiy aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan til bobo til yoki asos til deyiladi. Masalan, qadimgi roman va german tillar turkumi hozirgi ingliz, fransuz va nemis kabi milliy tillar uchun bobo til hisoblansa, hozirgi barcha turkiy milliy tillar uchun qadimgi turkiy til bobo tildir.

Bundan tashqari, tillar iste’molda bo‘lish tarixiga ko‘ra tirik va o‘lik tillarga bo‘linadi. Ma’lum bir xalqning muomalada bo‘lib turgan tili tirik til deyiladi. Masalan, hozirgi o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, ozor, turk, qaraqalpoq, tatar kabi tillar tirik tillardir. Bizgacha yozma manbalar orqali yetib kelgan, ammo ma’lum bir xalq tomonidan hozir nutqiy aloqa almashuvida faol ishlatilmaydigan til o‘lik til deyiladi. Masalan, lotin tili, sanskrit (qadimgi hind) tili, qadimgi xorazm tili, qadimgi slaviyan tili va qadimgi turkiy tillar o‘lik tillardir. O‘lik tillarning paydo bo‘lishida , asosan , qabila va urug‘larning millat sifatida shakllana boshlashi hamda mustaqil milliy tillarning vujudga kelishi va taraqqiyoti asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan. Ko‘pchilik xalqlarda bu jarayon eramizning X1 asrida yuz bergan. Masalan, qadimgi turkiy qabila-urug‘larning millatlarga, birlashishi ham shu davrga to‘g‘ri keladi.

3.2.Tillarning qiyosiy-tarixiy tavsifi. Tillarning tarixan qarindoshligi, umumiy va noo‘xshash bo‘lib qolgan xususiyatlari qiyosiy-tarixiy tahlil usuli asosida aniqlanadi. Masalan: fors-tojik, rus, ingliz, nemis, fransuz tillaridagi modar, mat, mather, mutter, mere so‘zlarini hind-yevropa oilasidagi eng qadimgi lotin va sanskrit tillaridagi mater\ mata so‘zlari bilan qiyoslanishi mazkur tillarning qarindoshligidan dalolat beradi. Tillarning qiyosiy-tarixiy tahlil usuli tilshunoslikda komparativistika (lot. comparativus-qiyosiy) atamasi bilan ham yuritiladi.

3.3.Tillarning tipologik tasnifi. Tipologik tasnifga ko‘ra tillar to‘rt guruhga bo‘linadi:1) amorf tillar, 2) aggletinativ tillar, 3) flektiv tillar, 4) polisintetik tillar.

1.Amorf tillarda so‘zlar gapda bir-biri bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri birikib keladi, so‘zlar orasidagi sintaktik munosabat so‘z tartibi, urg‘u, yordamchi so‘zlar orqali ifodalanadi. Bunday xususiyatga ega bo‘lgan tillarga xitoy, tibit, birma tillarini kiritish mumkin. Amorf tillarning yana bir xususiyati shundaki, ularda aynan bir so‘z matnda har xil ma’noda va vazifada kelaveradi. Masalan, xitoycha ige yuedi syusi-oylik dam olish birikmasidagi syusi so‘zi aslida dam olish, istirohat qilish ma’nosidagi fe’l bo‘lib, birikmada ot ma’nosida kelgan. Mazkur so‘z boshqa bir o‘rinda, ya’ni bir oz dam olish kerak ma’nosidagi ya o syusi isya birikmada harakat bildiruvchi fe’l vazifasida ishlatilgan.

2.Aggletinativ tillarda har bir grammatik ma’no, odatda, alohida affiks bilan ifoda etiladi. Masalan, o‘zbek va boshqa turkiy tillarda ko‘plik, egalik, kelishik ma’nolarining alohida affikslar yordamida ifodalanishi (talaba-lar-imiz-dan) shular jumlasidandir. Aggletinativ tillarga oltoy oilasiga kiruvchi tillar hamda fin-ugor tillari, iberiy-kavkaz va dravid tillari kiradi.

3.Fliktiv tillarda bidan ortiq grammatik ma’no, odatda, birgina ko‘rsatkich orqali ifodalanadi. Masalan, rus tilidagi Эти книги сдаю в библиотеку gapida эти книги so‘zlari oxiridagi и qo‘shimchasi ikki xil grammatik ma’noni, ya’ni tushum kelishigi va ko‘plik ma’nolarini ifodalab kelgan. Shuningdek, сдаю so‘zi oxiridagi -ю qo‘shimchasi mayl, zamon va shaxs-son ma’nolarini ifoda etish uchun xizmat qilgan.

4.Polisintetik tillarda butun bir gap bitta so‘z shaklida talaffuz qilinadi va yoziladi. Masalan, chukot tilida Tы–ata-kaa-nmы-rkыn – shaklidagi birikma o‘zbek tilidagi Men semiz bug‘ularni o‘ldirayapman gapiga tengdir. Polisintetik tillarda qisqalik, ixchamlik yetakchilik qiladi.

4-§.Tilning ijtimoiy tavsifi. Umumxalq tili, milliy til va adabiy til tushunchalari tilning ijtimoiy taraqqiyot jarayonini o‘zida aks ettiruvchi terminlar bo‘lib, ular o‘rtasida o‘zaro uzviy bog‘liqlik bo‘lishi bilan bir qatorda, farqli tomonlar ham mavjud. Xususan, umumxalq tili va milliy til, hozirgi davr nuqtai nazaridan qaralganda, bir xil (sinonim) tushunchalardir. Shu bois tilshunoslikda ularning biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash hollari ham ko‘p uchraydi. Biroq umumxalq tili til taraqqiyotining barcha bosqichini, ya’ni eng qadimdan hozirgacha bo‘lgan davrini o‘zida mujassamlashtiradi. Milliy til tushunchasi esa ana shu ko‘p asrlik tarixning millat shakllangandan keyingi davrinigina ifodalaydi. Demak, umumxalq tili tushunchasi til tarixining barcha bosqichlariga xos tushuncha bo‘lsa, milliy til tushunchasi muayyan millatning shakllangandan keyingi davrga xosligi bilan undan farqlanadi.

Umumxalq tili va milliy til doirasiga sheva va lahja (dialekt)lar, oddiy so‘zlashuv tili, xalq tili, sotsial jargonlar, argolar hamda adabiy til kiradi. Umumxalq va milliy tillarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan mazkur til shakllari ham o‘zaro farqlanadi. Xususan, adabiy til umumxalq tilining yoki milliy tilning oliy kommunikativ (aloqa) shakli bo‘lsa, sheva, lahja, oddiy so‘zlashuv va boshqa til ko‘rinishlari uning quyi shakli hisoblanadi. Ayni paytda ular adabiy tilning doimiy rivojini ta’minlovchi muhim ichki omil bo‘lib xizmat qiladi. Ammo sotsial jargonlar va argolar bundan mustasno bo‘lib, ular umumxalq tilining yoki milliy tilning inqirozga uchragan shakllaridir.



Adabiy til muayyan grammatik qonun va qoida me’yoriga kiritilgan til shaklidir. Adabiy tilning ikki xil ko‘rinishi, ya’ni og‘zaki va yozma shakli mavjud. Og‘zaki shakl yozma shaklga nisbatan qadimiyroq bo‘lib, u umumxalq tilining: 1) qayta ishlanish; 2) uslubiy tarmoqlanishi; 3) an’anaviy, ommaviy va odatiy qiyofa kasb etishi; 4) nutqiy va estetik ehtiyojlarga xizmat qilishi; 5) xalqchilligi; 6) nisbiy konservativligi; 7) ustdialektlilik kabi dastlabki me’yoriy asoslarga ega bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda qabila, urug‘ va ular ittifoqining hududiy chegaralangan shevalariga xos dialektal unsurlarning og‘zaki ijod janrlari (dostonlar, ertak, qo‘shiq, topishmoq, maqollar) vositasida qayta ishlanish muhim omil bo‘ladi. Natijada umumxalq tili doirasida mahalliy dialektlardan ustuvor bo‘lgan til shakli, ya’ni og‘zaki poetik ustdialekt vujudga keladi. U umumxalq tili tizimidagi dastlabki adabiy shakl sifatida yozuv joriy etilgunga qadar amalda bo‘lib, keyinchalik yozma tilning taraqqiyotiga asos sifatida xizmat qiladi. Yozuvning kashf etilishi va yozma tilning taraqqiyoti natijasida adabiy tilning amal qilish doirasi yana ham kengayadi, uning me’yoriy asosi qat’iy qoidalar vositasida takomillashib boradi. Og‘zaki va yozma til shakllari o‘rtasidagi tafovutlarning kamayishiga qulay imkoniyatlar tug‘iladi. Bu jarayonni hozirgi o‘zbek adabiy tili va boshqa milliy tillar misolida ko‘rish mumkin. Zamonaviy adabiy tilning tez sur’atlar bilan rivojlanib borishi natijasida umumxalq tilida mavjud bo‘lgan dialektal (lahjaviy) farqlar ham kamayib, dialektlarning amal qilish doirasi esa torayib boradi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

  1. Tilshunoslik fani va uning maqsad, vazifalari haqida ma’lumot bering.

  2. Turmushdagi ijtimoiy–siyosiy, madaniy va texnik o‘zgarishlar avvalo tilning qaysi bo‘limida o‘z izini qoldiradi?

  3. Milliy tillar va xalqaro tillar haqida nimalarni bilasiz?

  4. Tirik va o‘lik tillarni izohlab tushuntiring.

  5. Til va nutqning umumiy va farqli tomonlarini tushuntiring.

  6. Umumxalq tili va milliy til o‘rtasida qanday umumiy hamda farqli jihatlar bor?

  7. Tilning yuqori va quyi shakllariga xos farqlar nimalarda ko‘zga tashlanadi?

  8. Umumxalq tilining adabiy shaklga ega bo‘lishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan dastlabki omillar haqida ma’lumot bering.

  9. Yozma tilning ahamiyati nimalarda ko‘rinadi?

  10. Adabiy tilning taraqqiyoti umumxalq tilining boshqa shakllariga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin?

  11. Tillarning geneologik tasnifida asosiy e’tibor nimaga qaratiladi?

  12. Bobo til yoki asos til haqida ma’lumot bering.

  13. Tillarning qiyosiy-tarixiy tavsifini tushuntiring.

  14. Tillarning tipologik tahlili uning qaysi jihatini tekshiradi?

  15. Flektiv va aggletinativ tillar o‘rtasida qanday farq bor?


1.2. O‘zbek adabiy tili

1-§. O‘zbek adabiy tili va uning tarixiy bosqichlari. O‘zbek tili dunyodagi qadimiy ildizga ega bo‘lgan tillardandir. U qadimgi oltoy tillar oilasining turkiy guruhiga kiradi. Oltoy tillar oilasi birgina turkiy tillar guruhidan iborat bo‘lmay, hozirgi yapon, koreys, manjur, to‘ngus, mo‘g‘ul tillarini ham o‘z ichiga oladi. Turkiy tillar guruhi esa 24 ta milliy tilni o‘z tarkibiga oladi.

Yagona umumxalq tilining taraqqiyot bosqichlari va turli yozuv tizimlari bilan adabiy tilning mustahkam aloqasini nazarda tutib, hozirgi o‘zbek adabiy tilining tarixiy taraqqiyotini uch asosiy davrga bo‘lish mumkin: 1) qadimgi turkiy til (bu davr o‘z navbatida eng qadimgi turkiy til 6-asrgacha va qadimgi turkiy til 6-10 asrlardan iborat ikki bosqichga bo‘linadi); 2) eski o‘zbek tili; 3) hozirgi o‘zbek tili.



1. Qadimgi turkiy til eramizning V-XIII asrigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Markaziy Osiyo, Sharqiy Turkiston va Sibir hudud-larida topilgan yozma yodgorliklar turkiy xalqlarning qadimdanoq o‘z madaniyati va adabiy tiliga ega bo‘lganligidan guvohlik beradi. Bu adabiy til o‘zbek xalqi hamda hozirgi turkiy millatlarning qadimgi umumiy adabiy tili bo‘lib, tilshunoslikda u "umumturkiy adabiy til" nomi bilan ham yuritiladi. Qadimgi turkiy adabiy tilning eng nodir namunalari "O‘rxun-Enasoy", "Uyg‘ur" bitiklari orqali, shuningdek, turkiy xalqlarning ilk yozma dostoni hisoblangan Yusuf Xos Xojibning "Qutadg‘u bilig" va Ahmad Yugnakiyning "Hibat-ul haqoyiq" asari hamda qiyosiy-tarixiy tilshunoslik asoschilaridan biri bo‘lgan Mahmud Koshg‘ariyning "Devonu lug‘otit turk" asari orqali bizgacha yetib kel-gan. Mazkur davr adabiy tiliga xos ayrim ma’lumotlarni turkiy xalqlar o‘rtasida qadimdanoq mashhur bo‘lgan "Alpomish", "Go‘ro‘g‘li" singari umumturkiy asosli dostonlarda ham uchratish mumkin.

Qadimgi yozma manbalar tahlili umumturkiy adabiy til negizida turkiy milliy tillarning shakllanganini tasdiqlasa ham, ularning hozirgi turkiy tillarning birortasiga to‘la mos kelmasligini, aksincha, bu tillarning deyarli har biriga xos til unsurlari mavjudligini ko‘rsatadi. Shu bois bu tilni bobo til sifatida e’tirof etish mumkin. Qadimgi yozma manbalar, yuqoridagilardan tashqari, XI asrga kelib millatlarga ajrala boshlagan turkiy xalqlarning qadimdanoq o‘ziga xos umumiy madaniyati, san’ati, adabiyoti, yozuvi va adabiy tiliga ega bo‘lganini dalillaydi. Shuningdek, bu manbalar XIV asrga kelib turkiy milliy tillar shakllanib bo‘lgach, qadimgi turkiy adabiy tilning "o‘lik" tillar qatoridan o‘rin olganini ham ko‘rsatadi. Shunday qilib, XI - XIII asrlarda ko‘pgina hozirgi turkiy tillar qatorida o‘zbek tili ham o‘zining milliy qiyofasiga ega bo‘ladi.



2. Eski o‘zbek adabiy tili XIV asrdan X1X asrning birinchi yarmi-gacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Milliy adabiy tilining dastlabki namunalari sifatida Xorazmiyning "Muhabbatnoma", Durbekning "Yusuf va Zulayho", Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy kabi mumtoz adabiyot vakillari qalamiga mansub asarlar tilini qayd etish mumkin. Bu davr adabiy tilining rivojida, Alisher Navoiyning hissasi nihoyatda salmoqli-dir. Xususan, Navoiy o‘zining dunyoga mashhur durdona asarlari bilan o‘zbek adabiy tilini stilistik nuqtai nazardan rivojlantirgan bo‘lsa, "Muhokamat-ul lug‘atayn" asari bilan o‘zbek adabiy tilini, uning badiiy uslubini ilmiy - nazariy jihatdan asoslab berdi. Alisher Navoiyning buyuk xizmatlari shunda ham ko‘rinadiki, u ona tilining ichki imkoniyatlaridan keng foydalanish masalasini o‘rtaga qo‘ygan holda, birinchi bo‘lib adabiy tilni boshqarish muammosiga diqqat qaratdi va uni o‘z zamonasi talabi asosida yuqori darajada hal qila oldi. Shu bois Navoiy asoslagan adabiy til uning izdoshlari tomonidan keyingi asrlar davomida ham izchil rivojlantirib borildi. Xususan, Navoiy asarlari yuzasidan «Badoi al-lug‘at», «Sanglox», «Lug‘ati atrakiya», «Abushqa» (eski o‘zbekcha-usmonli turkcha) kabi ko‘plab lug‘atlarning yaratilgani, hamda Navoiydan so‘ng yashagan shoirlar ijodida, hatto mumtoz she’riyat yo‘lida yaratilgan zamonaviy shoirlar ijodida ham ana shu an’ana davom etib kelayotgani shundan dalolat beradi.

3. Hozirgi o‘zbek adabiy tili o‘tgan asrning boshlaridan hozirgi kungacha ijtimoiy turmushning barcha jabhalarida keng amal qilib kelayotgan tildir. Shuni ham ta’kidlash lozimki, milliy adabiy til va umuman adabiy til tushunchalari o‘rtasida o‘zaro uzviylik bo‘lsa ham, ular o‘ziga xos tomonlarga egaligi bilan farqlanadi. Chunki milliy adabiy til miliylikkacha bo‘lgan adabiy til zaminida shakllanadi. Masalan, o‘zbek milliy adabiy tilining tarkib topishida umumturkiy adabiy til asos bo‘lgan. Bu adabiy tilining "o‘zbek" nomi bilan yuritilishi o‘tgan asrning boshlariga to‘g‘ri kelsa ham, unga qadar o‘zbek tili "turkiy", "chig‘atoy", "sart", "xoqoniy turkiy" singari xilma-xil nomlarga ega bo‘lgan holda amalda bo‘lgan. Shunday qilib, milliy til (umumxalq tili)ning me’yoriylashgan grammatik qoidalarga bo‘ysundirilgan, qayta ishlangan shakli adabiy til deb yuritiladi. Adabiy tilning og‘zaki va yozma shakllari mavjud. Og‘zaki shakl nisbatan qadimiyroq bo‘lib, u nutq tovushlari, ohang, urg‘u kabi orfoepik (grekcha "to‘g‘ri" va "nutq" tushunchalaridan iborat) me’yoriy vositalarga asoslanadi va kishilar o‘rtasida bevosita aloqa o‘rnatish uchun xizmat qiladi. Adabiy tilning yozma shakli esa orfografik, punktuatsion, uslubiy qonun - qoidalarga qat’iy amal qiluvchi til shaklidir. Zero, yozma shaklda nutq bo‘laklari: xatboshi va gaplar hamda ularning tarkibi turli xil tinish belgilari vositasida ajratib ko‘rsatiladi. Yozma shakl til taraqqiyotining keyingi bosqichlarida joriy etilgan bo‘lib, u ma’lum makon va zamon oralig‘ida aloqa o‘rnatish quroli hisoblanadi. O‘zbek adabiy tili o‘zining dialektal asosiga ko‘ra qarluq (chigil-uyg‘ur) lahjasiga mansub Toshkent va Farg‘ona hamda shu kabi markaziy shahar shevalariga tayanadi. Jumladan, adabiy til fonetik jihatdan Toshkent shahar shevasiga, morfologik jihatdan esa Farg‘ona shevasiga asoslanadi.

O‘zbek adabiy tili mustaqillikdan so‘ng rasmiy ravishda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1989-yil 21- oktyabrda bo‘lib o‘tgan Sessiyasida davlat tili sifatida e’lon qilindi. Ana shu sanadan boshlab uning amal qilish doirasi tobora kengayib bormoqda. Xususan, uning leksik, grammtik va fonetik imkoniyatlaridan ma’lum maqsadlarga muvofiq tarzda foydalanish ilmiy, rasmiy-idoraviy, publisistik badiiy, so‘zlashuv singari funksional uslublarning ravnaqi orqali ko‘zga tashlanadi.



2-§.O‘zbek tilining asos lahjalari. O‘zbek milliy tili ko‘p lahjali tillardan hisoblanadi. Bu hol uning murakkab rivojlanish sharoiti va etnik jihatdan xilma-xilligi bilan izohlanadi. Jumladan, uning dialektal asosini 1) qarluq; 2) qipchoq; 3) o‘g‘uz lahjalari tashkil etadi. Bu lahjalarning har biri ko‘plab shevalar birligidan tashkil topadi. Boshqacha aytganda, bir–biriga yaqin bo‘lgan shevalar yig‘indisi lahja yoki dialekt deyiladi. Lahja yoki shevalar adabiy tilning muhim ichki manbai bo‘lsa ham, ular faqat og‘zaki shaklga egaligi hamda fonetik, leksik va grammatik jihatdan o‘ziga xosligi bilan adabiy tildan farqlanadi. Chunki shevalar ma’lum bir hududda istiqomat qiluvchi kishilarning o‘zaro og‘zaki nutqiy aloqasini ta’minlovchi vositadir. Shu bois ularning ishlatilish doirasi adabiy tilga nisbatan cheklangan bo‘ladi. Bu cheklanganlik lahjalarning quyidagi kabi o‘ziga xos fonetik morfologik va leksik belgilarining hududiy chegaralanishi misolida ham ko‘zga tashlanadi:

1.Qarluq lahjasi, asosan, markaziy shahar (Farg‘ona, Toshkent, Andijon, Namangan kabi viloyat va shaharlar) shevalari birligidan tashkil topgan bo‘lib, adabiy tildan quyidagicha farqlanuvchi belgilarga ega:

1) fonetik jihatdan farqlanadi: a) so‘z oxiridagi k undoshi y tarzda talaffuz qilinadi: bilak-bilay, terak-teray, kerak-keray; b) adabiy tildagi a unlisi o tarzida talaffuz qilinadi: aka-oka, katta-kotta, bahodir-bohodir;

2) leksik jihatdan farqlanadi: qalampir-garmdori, narvon-shoti, hech-jilla, hovli-eshik;

3) morfologik jihatdan farqlanadi: a) hozirgi zamon davom fe’li –yap o‘rnida –vot\-ut qo‘shimchalari ishlatiladi: kelayapti-kelvotti, borayati-borutti; b) qaratqich kelishigi –ning o‘rnida tushum kelishigi qo‘shim-chasi –ni|-pi|-ri|-zi kabi shakllarda ishlatiladi: daraxtlarning|daraxtlarni bargi, bizning | bizzi maktab, bahorning | bohorri havosi, gapning\ gappi



tahlili; .

Qipchoq lahjasi, asosan, o‘zbekistonning Surxondaryo, Sirdaryo, Jizzax, Qashqadaryo va Samarqand viloyatlarining qishloq shevalari birligidan iborat bo‘lib, o‘zbek adabiy tilidan quyidagicha belgilariga ko‘ra farqlanadi:

1) fonetik jihatdan: a) ba’zi shevalarda y undoshi o‘rnida j tovushi ishlatiladi: yo‘l-jo‘l, yomg‘ir-jovmir; b) so‘z oxiridagi g‘ undoshi v tovushi bilan almashtiriladi: tog‘-tov, sog‘-sov, og‘moq-ovmoq; v) so‘z oxirida q, k undoshlari tushiriladi: sariq-sari, kichik-kichchi.

2) leksik jihatdan: mushuk-pishak, do‘ppi-qalpoq, ishkom-voyish.

3) morfologik jihatdan: a) hozirgi zamon davom fe’li –yap||yotir o‘rnida –jatir||votir qo‘shimchasi ishlatiladi: borayapti, borayotir-barajatir, yozayapti-jazavotir; b) tushum kelishigi –ni o‘rnida –di/-ti ishlatiladi: uyni, kitopni-uydi, kitapti .



O‘g‘uz lahjasi janubiy Xorazm shevalari birligidan tashkil topgan bo‘lib, adabiy tildan quyidagicha farqlanadi:

1) fonetik jihatdan: a) so‘z boshidagi t tovushi d , k tovushi esa g tarzda talaffuz qilinadi: til-di:l, tog‘-da:g‘, keldi-galdi, ko‘z-go‘z ; b) unlilar qisqa va cho‘ziq talaffuz etilishi bilan farqlanadi: ot-at (hayvon) // a:d (ism) yoz-yaz (fasl) // ya:z (yozmoq);

2) leksik jihatdan: norvon-zangi, do‘ppi-tahiya, ustara-pakki, tog‘a-doyi, rayhon-nazvoy, ship-patik ;

3) morfologik jihatdan farqlanib, qaratqich kelishigi –ing, jo‘nalish kelishigi –a tarzda ishlatiladi: Hazaraspning olmasi- Hazarasping almasi, bolamga-balama, otamga-atama.

Shuni ham qayd etish lozimki, shevalarning bu kabi o‘ziga xos xususiyatlari adabiy tilning matbuot, radio va televideniye, maktab va maorif muassasalari orqali ta’siri asosida asta-sekin yo‘qolib bormoqda.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR


  1. Oltoy tillar oilasi qaysi til guruhlaridan tashkil topgan va ular o‘rtasidagi qanday o‘xshashliklarni bilasiz?

  2. O‘zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari haqida ma’lumot bering.

  3. O‘zbek adabiy tili va umummilliy tilning dialektal asoslari haqida ma’lumot bering.

  4. Dialkt (lahja), sheva atamalariga izoh bering.

  5. O‘zbek tilining shevalari o‘rtasidagi lingvistik tafovutlar tilning

qaysi sathlarida ko‘zga tashlanadi?

ADABIYOTLAR

  1. М.Мирзаев, С.Усмонов, И.Расулов Њзбек тили. Т., «Њљитувчи» 1978.

  2. Ш. Шоабдураќмонов, М.Асљарова, А.Ќожиев, И.Расулов, , Х.Дониёров Ќозирги њзбек адабий тили. Т., «Њљитувчи» 1980.

  3. М.Ирсљулов Тилшуносликка кириш. Т., «Њљитувчи» 1992.

  4. А.Баскаков, А. Содиљов, А.Абдуазизов Умумий тилшунослик. Т., «Њљитувчи» 1981.

  5. Ќ.Неъматов, О.Бозоров Тил ва нутљ. Т., «Њљитувчи» 1993.

  6. У.Турсунов, Ж.Мухторов, Ш.Раќматуллаев Ќозирги њзбек адабий тили.. 1-љисм. Т., «Њљитувчи» 1979.

  7. А.Мухторов, У.Санаљулов Њзбек адабий тили тарихи. Т., «Њљитувчи» 1995.

  8. H. Jamolxonov Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T., “Talqin” 2005.


2-MA’RUZA

2.1. Fonetika

Fonetika - grekcha phone "tovush" so‘zidan olingan bo‘lib, tilshunoslikning nutq tovushlarini o‘rganadigan bo‘limidir. O‘zbek adabiy tili fonetikasi shu tildagi fonemalar tizimini, ularning nutq jarayonida hosil bo‘lishini, aytilishi (artikulyatsiya) va eshitilishini (akustika) tovush o‘zgarishlarini, so‘z va morfemalarning ma’nolarini ajratishdagi ahamiyati kabilarni tekshiradi. Shuningdek, mazkur bo‘limda bo‘g‘in va urg‘u singari tilning fonetik tarkibi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan hodisalar ham o‘rganiladi. Shunga ko‘ra fonetika, bir tomondan, tilshunoslikning fonologiya, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, dialektologiya (shevashunoslik), grammatika bo‘limlari bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan, fizika (akustika bo‘limi bilan) va fiziologiya sohalari bilan aloqadordir.



1-§.Fonetikaning bo‘limlari. Tilning moddiy tayanchi bo‘lgan nutq tovushlarini qiyosiy va tarixiy jihatdan, hozirgi holati nuqtai nazardan, texnik-tajriba asosida o‘rganish mumkin. Shunga ko‘ra fonetika quyidagi qismlarga ajratiladi.

1.Umumiy fonetika. Bu bo‘limda qarindosh va noqardosh tillarning fonetik tizimiga oid ilmiy xulosalar, fonetikaning tarkibi, nutq tovushlari va ularning turlari, ulardagi har xil o‘zgarishlar xususida umumiy ma’lumot beriladi.

2.Tarixiy fonetika. Bunda muayyan bir tilning fonetik tizimidagi taraqqiyot va o‘zgarishlar, xususan, ba’zi tovushlarning iste’moldan chiqishi yoki yangi tovush va tovush variantlarining yuzaga kelish sabablari tekshiriladi. Mazkur masalalar shu tilda so‘zlashuvchi xalq tarixi bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.

3.Qiyosiy fonetika. Qiyosiy fonetikada bir necha qarindosh tillar lahja va tarixiy yozma manbalarning tovush tizimlari o‘zaro qiyoslash asosida o‘rganiladi. Shunga ko‘ra qiyosiy fonetika bir tomondan, umumiy va tavsifiy fonetika materiallariga, ikkinchi tomondan, tarixiy fonetika materiallariga asoslanadi.

4.Tavsifiy fonetika. Bunda muayyan zamonaviy tilning fonetik tizimiga xos birliklarning (unli, undosh tovushlar va turli fonetik hodisalarning) hozirgi holati o‘rganiladi. Shuningdek, mazkur bo‘limda nutq tovushlarining fiziologik (tovush hosil qilishda ishtirok etadigan nutq a’zolarining faoliyati), akustik (eshitilish holati) va lingvistik (so‘z ma’nolarini farqlash xususiyati) xususiyatlari, ularning kombinator, pozitsion variantlariga xos o‘zgarishlar ham o‘rganiladi.

5.Eksperimental fonetika. Nutq tovushlari maxsus asboblar yordamida texnik-tajribalar o‘tkazish orqali o‘rganiladi. Bunda har bir fonetik birlik haqidagi ma’lumot o‘zining aniqligi, obyektivligi bilan ajralib turadi.

Fonetikaning yuqorida sanab o‘tilgan turlari alohida-alohida tadqiq etilmaydi, balki ular uzviy aloqadorlik asosida tekshiriladi. Xususan, tarixiy fonetik tahlil asosida to‘plangan ma’lumotlar qiyosiy yoki tasviriy fonetik tahlil uchun ham qimmatli manba bo‘lishi mumkin. Tilning zamonaviy(sinxron) fonetik tarkibini tadqiq etishda esa, asosan, tasviriy fonetikaga tayaniladi.



2-§. Tovush va fonema. Nutq tovushlari, ya’ni fonlar til uchun moddiy tayanch sanaladi, chunki inson nutqiy tovushlar tizimiga asoslanadi. Zero, til tizimidagi barcha so‘zlar, iboralar, gaplar, umuman, nutqiy jarayon ana shu tovushlar vositasida shakllanadi. Shuning uchun ham nutq tovushlari biror jismning tebranishi natijasida hosil bo‘ladigan fizik tovushlardan (masalan, dutor torining tebranishi) va tabiatda uchraydigan boshqa tovushlardan ham, avvalo, nutqiy aloqa qilish vositasi ekanligi hamda fonema sifatida so‘z ma’nolaring farqlashga xizmat qilishi bilan ajralib turadi. Shunday ekan, tovushlarni nutqning eng kichik, bo‘linmaydigan fonetik birligi deb tushunamiz. So‘z ma’nolarini farqlash uchun xizmat qiladigan eng kichik til birligi esa fonema deb ataladi. Shunday qilib, fonemalar nutq a’zolari yordamida hosil qilingan tovushlarning andozalari bo‘lib, ular psixik-akustik obrazlar sifatida kishilar xotirasida yashaydi. So‘zlovchi mazkur psixik-akustik obrazlar asosida nutq a’zolarini harakatga keltiradi va fonemalarning nutqiy timsoli bo‘lgan tovushlarni hosil qiladi. Masalan, qol - qil - qo‘l so‘zlari tarkibidagi o, i, o‘ unlilari, bor-bosh-bog‘-boy-bol so‘zlari tarkibidagi r, sh, g‘, y, l tovushlari mazkur so‘zlarning ma’no jihatidan farqlanishiga xizmat qiluvchi fonemalardir. Ayni paytda, mazkur so‘zlar tarkibidagi har bir unli va undosh fonema nutq a’zolarining artikulyatsion - akustik faoliyati mahsuli sifatida vujudga kelgan tovushlardir. Ana’naga ko‘ra nutq tovushlari deb yuritiluvchi fonlar tilshunoslikning fonetik satxiga, fonemalar esa fonologik satxiga daxldorligi nuqtai nazaridan ham o‘zaro farqlanadi.

So‘z tarkibida ma’no farqlash uchun xizmat qilmaydigan nutq tovushlari fonema variantlari hisoblanadi. Masalan qo‘l, o‘rtoq, g‘o‘za so‘zlarida til orqa o‘ fonemasi, o‘rdak, o‘rik, to‘r so‘zlarida esa til oldi o‘ fonemasi qatnashmoqda. Lekin har ikki holatda ham o‘ fonemasi ma’no farqlash uchun xizmat qilayotgani yo‘q. Ana shunday tovushlarni fonemaning variantlari yoki allafonlar deb atash mumkin.

Shuni ham ta’kidlash lozimki, fonema o‘z ijtimoiy vazifasiga ko‘ra harf (grafema)dan farq qiladi. Zotan, harf fonemaning yozuvdagi shartli belgisidir. Shu bois fonema harfga nisbatan faoliyat doirasining kengligi, bo‘yoqdorligi, ya’ni so‘zlashuvda turli ma’no nozikliklarni ifodalay olishi va nihoyat, fonema til birligi, harf esa yozuv birligi ekanligi bilan tubdan farq qiladi. Harf fonemadagi bu nutqiy bo‘yoqlarning bir qismini shartli ravishda ifodalaydi. Masalan, uch (raqam), uch (uchmoq), uch (igna uchi) so‘zlaridagi u fonemasi aynan bir xil emas, ma’lum darajada farqlanadi. Biroq ular yozuvda bitta harf (belgi) bilan ifodalanaveradi.

4-§. Nutq a’zolari va ularning vazifalari. Nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan a’zolar nutq a’zolari deb ataladi. Nutq a’zolariga ko‘krak qafasi, o‘pka, kekirdak, tovush paychalari, tanglay, kichik til, og‘iz bo‘shlig‘i, til, jag‘lar, tishlar, lab, bo‘g‘iz bo‘shlig‘i, burun bo‘shlig‘i kabilar kiradi. Nutq a’zolarining jami nutq apparati deyiladi.

Nutq tovushlarini hosil qilish murakkab tabiiy-fizialogik jarayon bo‘lib, bunda markaziy nerv tizimi nutq a’zolarini harakatga keltiradi va bevosita boshqarib turadi. Nutq tovushlarining talaffuz jarayoni quyidagi uch bosqichga asoslanadi:

1. Talaffuz jarayonida o‘pkadan chiqadigan havo oqimi nafas yo‘li orqali bo‘g‘izga kelib, u yerda joylashgan tovush paychalarini tebratadi va un hosil qiladi. Masalan: a, i, o, o‘, e, u kabi unli fonemalarning

tovush tiplari ana shunday fiziologik jarayon mahsulidir.

2. Bo‘g‘iz orqali o‘tgan havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘iga kelganda, til va tanglay yoki lab vositasida hosil qilingan to‘siqqa duch keladi hamda shovqin paydo bo‘ladi. Masalan: b, d, t, z, s, k, g‘ kabi undosh fonemalarning nutqqa ko‘chishi ana shu shovqin asosida yuzaga chiqadi.

3. O‘pkadan chiqadigan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘iga kelganda til yoki lab orqali hosil qilingan to‘siqqa urilib portlash hamda bir qism havo oqimining burun bo‘shlig‘idan sirg‘alishi natijada m, n, ng singari (sonor) ovozdor undoshlar hosil bo‘ladi.

Nutq a’zolari tovush hosil qilish jarayonida turlicha harakat yoki holatda bo‘ladi. Chunonchi, pastki jag‘ning turlicha harakati natijasida og‘iz bo‘shlig‘i keng yoki tor holatga o‘tib turadi, bu esa ayrim tovushlarning hosil bo‘lishini, (masalan a, i kabi) ularning aniq talaffuz etilishini ta’minlaydi. Shuning uchun ham og‘izni katta ochgan holda u tovushini hosil qilib bo‘lmaganidek, og‘izni tor ochish orqali a unlisini ham hosil qilish mumkin emas.

Og‘iz bo‘shlig‘ida joylashgan nutq a’zolaridan eng faoli tildir. Uning yuqori va pastki tanglay oralig‘idagi harakatini aniq tasavvur etish uchun ularning har biri alohida guruhlarga ajratiladi: til oldi, til o‘rta, til orqa, chuqur til orqa kabi. Shuningdek, tilning og‘iz bo‘shlig‘ida gorizontal va vertikal holatiga ko‘ra ham bir necha guruhlarga ajratish mumkin:

Tilning oldinga - milkka va teskari harakati gorizontal harakat bo‘lib, bunday harakat a) til oldi va b) til orqa harakat deb nomlanadi; tilning yuqori tanglayga ko‘tarilishi va pastga tushishi esa vertikal harakat bo‘lib, bu harakat uch guruhga bo‘linadi: a) yuqori; b) o‘rta; v) quyi.

Nutq a’zolarining tovush talaffuzi jarayonidagi turlicha harakati va holati artikulyatsiya deyiladi.

Tovush hosil qilishda ma’lum bir nutq a’zosi yoki uning biror qismi faol ishtirok etadi. Masalan: b, p tovushlarini hosil qilishda lablar, d, t, z undoshlarini hosil qilishda tilning oldingi qismi orqa qismi faol ishtirok etadi. Demak, b,p tovushlarining artikulyatsiya o‘rni lablar, d, t, k undoshlariniki esa tildir.

Nutq a’zolari tovush hosil bo‘lish jarayonida bir-biri bilan jipslashishi va bu jipslashgan nutq a’zolariga havo oqimining kelib urilishi natijasida portlashi (masalan d, t, k, b kabi) yoki bir-biriga yaqinlashib tor oraliq hosil qilgan nutq a’zolari orasidan havo oqimining o‘tishi (masalan s, sh, z, f kabi) sababli sirg‘alishi mumkin. Tovush hosil qilish paytida havo oqimining sirg‘alib yoki portlab o‘tishi artikulyatsiya usuli deb ataladi. Demak, d, t, b undoshlari artikulyatsiya usuliga ko‘ra portlovchilar z, s, sh, undoshlari esa sirg‘aluvchilardir.

Nutq tovushlari artikulyatsiya jarayonida ishtirok etadigan a’zolarni faol va nofaol turlarga bo‘lib o‘rganamiz:

1. Faol nutq a’zolari: til, kichik til, lab, tovush paychalari, pastki jag‘lar, yumshoq tanglay. Bu a’zolardan eng faoli til, lab va tovush paychalaridir.

2. Nofaol nutq a’zolari: yuqori jag‘, kekirdak, qattiq tanglay, burun, tishlardir.

4-§. Nutq tovushlari tasnifi. Nutq tovushlarini tasnif etishda bo‘g‘iz bo‘shlig‘ida joylashgan tovush paychalarining tebranishidan hosil bo‘ladigan ovozning hamda og‘iz bo‘shlig‘ida paydo bo‘ladigan shovqinning ahamiyati kattadir. Shunga ko‘ra, ular ikki turga ajratiladi: 1) unli tovushlar; 2) undosh tovushlar.

Unli tovushlar faqat ovoz (un) ishtirokida hosil bo‘lib, ularni talaffuz qilish jarayonida o‘pkadan chiqadigan havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramaydi. Masalan, o, a, i kabi. Shuning uchun unli tovushlarda ohangdorlik kuchli bo‘ladi. Har bir til o‘ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm deyiladi. Vokalizm - lotincha vokalis so‘zidan olingan bo‘lib, unli (ovozdor) demakdir.

Undosh tovushlar o‘pkadan chiqadigan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchrashi natijasida yuzaga keladi. Bunday tovushlar faqat shovqindan yoki ovoz hamda shovqindan iborat bo‘lishi mumkin. Tildagi undoshlar tizimi konsonantizm deb ataladi. Bu termin inglizcha konsonontism so‘zidan olingan bo‘lib, undoshlar tizimi demakdir.

5-§. Unli tovushlar tasnifi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida 6 unli fonema bor: a, o, i, e, o‘, u. Ular quyidagicha tasnif qilinadi: 1) tilning gorizontal harakatiga ko‘ra; 2) tilning vertikal harakatiga ko‘ra; 3) lablarning ishtirokiga ko‘ra.


  1. Tilning gorizontal harakatiga ko‘ra unlilar ikkiga bo‘linadi:

a) til oldi yoki oldingi qator unlilar: i, e, a ;

b) til orqa yoki orqa qator unlilar: u, o‘, o

Bunday bo‘linishning sababi shundaki, til oldi unlilari talaffuz qilinganda tilning oldingi qismi faolroq harakatga keladi. Til orqa unlilarni talaffuz qilganda esa , tilning orqa qismi harakatga kelib ,

ko‘pincha yumshoq tanglay tomon yo‘naladi.

2. Tilning vertikal harakatiga ko‘ra unlilar uchga bo‘linadi:

a) yuqori unlilar (tor) unlilar: i, u;

b) o‘rta (o‘rta keng) unlilar: e, o‘;

v) quyi (keng) unlilar: a, o.

Unli tovushlarning tilning vertikal harakatiga ko‘ra tasnifida tilning tanglayga tomon ko‘tarilishi va tushishi, og‘izning ochilishi darajasi hisobga olinadi. Chunonchi, i, u tovushlarini hosil qilishda til tanglayga yaqin turadi, shuning uchun og‘izning ochilish darajasi tor bo‘ladi; a, o tovushlarini hosil qilishda esa til tanglaydan ancha uzoqlashadi (quyida turadi), shuning uchun og‘izning ochilish darajasi ham keng bo‘ladi; e, o‘ tovushlarini hosil qilishda til va tanglay o‘rtasidagi oraliq o‘rtaga bo‘ladi, ya’ni tor ham emas, keng ham emas. Shunga ko‘ra, og‘izning ochilishi ham o‘rtacha keng darajada bo‘ladi.

3. Lablarning ishtirokiga ko‘ra unlilar ikkiga bo‘linadi: 1) lablangan unlilar: o‘, u, o ; 2) lablanmagan unlilar: a, i, e.

Lablangan unlilarni talaffuz qilishda lablar faol ishtirok etadi, ya’ni ular oldinga intilib, doira shaklida bo‘ladi. Lablanmagan unlilar talaffuzida esa, lablarning ishtiroki lablangan unlilar artikulyatsiyasiga nisbatan nofaolroq bo‘ladi.
Unli tovushlarning tasnifi

Tilning vertikal
harakatiga ko‘ra





Tilning gorizontal harakati va lablarning ishtirokiga ko‘ra

Old qator,

lablanmagan



Orqa qator,

lablangan


Yuqori( tor) unlilar


i

u

O‘rta (o‘rta keng) unlilar


e

o‘

Quyi (keng) unlilar


a

o
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət