Ana səhifə

MÖvzu marketinqdə MƏhsul siyasəTİ Plan: Məhsul çeşidi və məhsul nomenklaturası Məhsulların təsnifləşdirilməsi


Yüklə 0.68 Mb.
səhifə2/3
tarix26.06.2016
ölçüsü0.68 Mb.
1   2   3

6.3. Məhsulun həyat dövranı

Müəssisənin məhsul siyasətinin hazırlanmasında onun həyat dövranının mərhələlərinin və konkret məhsulun özünün həyat dövranının hansı mərhələsində olduğunun öyrənilməsi mühüm rol oynayır və əhəmiyyət kəsb edir. Məhsulun həyat dövranının müxtəlif mərhələləri müxtəlif yanaşma metodları, problemin həll edilməsi üsulları tələb edir və satışın həjmi, mənfəətin məbləği və norması bu mərhələlərin hər birində müxtəlif olur.

Məhsulun həyat dövranı onun bazarda olma müddətini əhatə edir və bazara çıxma (bazara tətbiq edilmə), artım (inkişaf), yetkinlik (stabillik) və böhran mərhələlərinə bölünür.

Məhsulun həyat dövranının bazara çıxma mərhələsi onun sınaq satışı dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə satışın həjmi və onun artım tempi çox az olur, satışa çəkilən xərjlərin, xüsusən də reklam xərjlərinin həjmi və səviyyəsi satışın həjminin artım tempindən yüksək olur və buna görə də müəssisə satışdan ya ümumiyyətlə mənfəət əldə etmir və ya da onun məbləği çox jüzi olur.

Bu mərhələdə məhsulun bazarda tanınması və onun markasının yaradılması, istehlakçıların məlumatlandırılması, bazarın genişləndirilməsi, reklam və satışın həvəsləndirilməsi tədbirlərinin həyata keçiril­məsi sayəsində tədrijən satışın həjmi artmağa doğru meyl edir və məhsul özünün həyat dövranının artım mərhələsinə daxil olur.

Məhsulun həyat dövranının artım mərhələsində məhsulların differensiallaş­dı­rılması və modifikasiyası, istehlakçıların məhsulla loyallığının və sadiqliyinin təmin edilməsi tədbirləri həyata keçirilir, bazara çıxma mərhələsilə müqayisədə reklamın və satışın həvəsləndirilməsinin intensivliyi azaldılır. Məhsulun həyat dövranının bu mərhələsi satışın həj­minin yüksək sürətlə artması, satışa çəkilən xərjlərin həjminin artım tempinin və səviyyəsinin aşağı düşməsi və müəssisənin kifayət qədər mənfəət əldə etməsi ilə xarakterizə olunur.

Məhsulun həyat dövranının bu mərhələsinin başlıja məqsədi satışın həjminin yüksək artım tempinin təmin edilməsi, dayanıqlı tələbin və adekvat bölüş­dür­mə-satış şəbəkəsinin yaradılması, müəyyən marketinq tədbirlərinin həyata keçi­rilməsi vasitəsilə kütləvi istehlakçılar üçün məhsulun əlyetərliliyinin təmin edilməsi və rəqiblərin bazara daxilolma imkanlarının məhdudlaşdırılmasıdır.

Məhsulun bütün potensial istehlakçıları real istehlakçıya çevrildikdən sonra satışın həjmində stabillik yaranır və məhsul həyat dövranının yetkinlik mərhələsinə daxil olur. Məhsulun həyat dövranının yetkinlik mərhələsi üçün satış həjminin və mənfəətin səviyyəsinin yüksək stabilliyi səjiyyəvidir.

Bu mərhələdə əsas diqqət məhsulların istehlak xüsusiyyətlərinin yaxşılaşdı­rılmasına və təkmilləşdirilməsinə, onun yeni modellərinin hazırlanmasına və yeni bazarlara nüfuz etməyə, həmçinin müxtəlif həvəsləndirmə tədbirləri sayəsində satışın həjminin aşağı düşməsinin qarşısını almağa bazar payının və satışın həjminin artım tempinin saxlanmasına yönəldilir.

Böhran mərhələsi. Məhsulun böhran dövrünə daxil olmasının ilk simptomu mənfəətin məbləğinin və səviyyəsinin aşağı düşməsidir. Məhsulun həyat dövranı­nın böhran mərhələsi satış həjminin yüksək templə aşağı düşməsi və bunun əksinə, ona çəkilən xərjlərin artması ilə xarakterizə edilir. Bu isə mənfəətin məbləğinin aşağı düşməsinə və bəzən hətta məhsulun satışının müəssisəyə ziyanla başa gəlmə­sinə səbəb olur.

Məhsulun həyat dövranının müxtəlif mərhələlərində bazar situasiyası, məhsulun bazar mövqeyi və rəqabət şəraiti bir-birindən fərqləndiyindən onun hər bir mərhələsində müxtəlif marketinq strategiyası tətbiq edilir.



Bazara çıxma mərhələsinin marketinq strategiyası. Məhsulun həyat dövranının bu mərhələsində əsas diqqət bazarın genişləndirilməsi və bunun sayəsində satışın həjminin artırılmasına, baza məhsulların etibarlılığının və funksionallığının yüksəl­dil­məsinə, məhsul markasının yaradılmasına və istehlakçıların məlumat­landırıl­ma­sına yönəldilir. Bununla əlaqədar olaraq bu mərhələdə bazara nüfuz etmə və xərj­lə­rin ödənilməsi strategiyasından, bazara keçmə və genişmiqyaslı daxilolma strate­gi­yasından, passiv marketinq strategiyasından, bazar payının artırılması strategiya­sın­dan və məhsulun bazar intenisv irəlilədilməsini təmin edən digər strategiyalardan istifadə edilir.

Artım mərhələsinin marketinq strategiyası. Məhsulun həyat dövranının artım mərhələsində marketinq kompleksinin dəyişdirilməsi və uzlaşdırılması strategi­ya­sından, qeyri-ənənəvi satış bazarlarına çıxma strategiyasından, bazarın geniş­lən­diril­məsi strategiyasından, məhsulların modifikasiyası strategiyasından, xərjlərin səviy­yəsinin aşağı salınması strategiyasından və satışın həjminin artırılmasına imkan ve­rən digər strategiyalardan istifadə edilir. Bu strategiyaların realizasiyası məqsədilə məh­sulların differensiallaşdırılması, onun imijinin yaradılması və bunların sayə­sin­də istehlakçıların məhsula bağlılığının yaradılması həyata keçirilir, əmtəə dövriyyə­si­nin həjminin artırılması və digər amillər hesabına məhsulun istehsalına və satışına çəkilən xərjlərin səviyyəsi ixtisar edilir.

Yetkinlik (stabillik) mərhələsinin marketinq strategiyası. Bu mərhələnin məqsədi satışın həjminin və bazar payının aşağı düşməsinin qarşısını almaqdan və onların saxlanmasına nail olmaqdan ibarət olduğundan burada satışın həjminin və bazar payının saxlanması strategiyasından, diversifikasiya strategiyasından, məhsulların özəlliklərinin və xüsusiyyətlərinin yaxşılaşdırılması və təkmilləşdirilməsi strategiyasından (məsələn, məhsulların yeni qablarda buraxılması, məhsulların müxtəlif formaların hazırlanması və s.), aşağı qiymətqoyma və intensiv bölüşdürmə strategi­ya­sından istifadə edilir. Müəssisə rəqabət mübarizəsindən qaçmağa, istehlakçıların məhsula bağlılıq səviyyəsini saxlamağa və bunun sayəsində onları təkrar məhsul almağa təhrik etməyə çalışır.



Böhran mərhələsinin marketinq strategiyası. Böhran mərhələsində müəssisə «biçim» strategiyası və ya ləğvetmə strategiyası, qiymətlərin aşağı salınması strategiyası, marketinq fəaliyyətinin effektliliyinin artırılması stra­te­gi­ya­sı tətbiq edir, satışın həvəsləndirilməsinin və reklam fəaliyyətinin maliyyə­ləş­di­rilməsini ya tamamilə dayandırır, ya da ona ayrılan maliyyə vəsaitlərinin həjmini xeyli ixtisar edir, məhsulun bazardan çıxarılmasına və yaxud onun təkmilləşdirilməsinə dair qərar qəbul edir.

Məhsulun həyat dövranının müxtəlif mərhələlərində istifadə edilən marketinq taktikası da bir-birindən jiddi surətdə fərqlənir. Məhsulun həyat dövranının müxtəlif mərhə­lə­lərində ayrı-ayrı marketinq elementləri üzrə istifadə edilən marketinq taktikası və onun məzmunu aşağıdakı jədvəldə verilmişdir.

Məhsul siyasət çərçivəsində həyata keçirilən işlərdən biri də məhsulun həyat dövranı baxımından məhsul çeşidinin qiymətləndirilməsidir. Məhsulun həyat dövranı baxımından məhsul çeşidinin qiymətləndirilməsi aşağıdakı istiqamətlərdə təhlilin aparılmasını nəzərdə tutur:

a) məhsul çeşidinə daxil olan müxtəlif məhsulların həyat dövranının mərhə­lə­lə­rinin müəyyən edilməsi;

b) böhran mərhələsində olan məhsulların siyahısının müəyyən edilməsi və onların ya təkmilləşdirilməsi, ya da istehsaldan çıxarılması haqqında qərar qəbul edil­məsi;

j) satış həjmi, mənfəətin məbləği və norması üzrə müəyyən edilmiş plan tap­şı­rıqlarının təmin edilməsi baxımından inkişaf və yetkinlik mərhələsində olan məhsulların potensialının qiymətləndirilməsi;

ç) yeni məhsulların siyahısının tərtib edilməsi və onların məhsul çeşidinə daxil edilməsi vaxtının müəyyənləşdirilməsi.
6.4. Yeni məhsul yaradılmasının planlaşdırılması

Müəssisə bazarda uğurlu fəaliyyət göstərmək, mövjud istehlakçıları qoru­yub saxlamaq və yeni istehlakçılar jəlb etmək, satışının həjmini və bazar payını artırmaq, həmçinin rəqabət üstünlüyü əldə etmək və s. məqsədilə daima özünün məhsul çeşidinə yenidən baxmalı və onu yeniləşdirməlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, mütəxəssislər arasında «yeni məhsul» məfhumunun məzmununa vahid yanaşma mövjud deyildir. Hal-hazırda yeni məhsulun müəyyən edilməsinə üç yanaşma: məhsulun istehsalının mənimsənilməsi vaxtı baxımından, məhsulun yeni tələbatı ödəməsi baxımından və çox kriteriyalı yanaşma daha geniş yayılmışdır.

Məhsulun yeni məhsula aid edilməsinə onun istehsalının mənimsənilməsi vaxtı baxımından yanaşmada istehsalın təşkil edilməsi vaxtı əsas götürülür və müəssisə tərəfindən ilk dəfə istehsal edilən hər bir məhsul yeni məhsul kimi qəbul edilir.

Yeni məhsula yeni tələbatı ödəməsi baxımından yanaşmada istehlakçıların mövjud tələbatlarından fərqli tələbatını ödəyən və (və ya) yeni tələbat yarada bilən, ya da innovasiyalar əsasında yaradılan tamamilə oricinal məhsullar yeni məhsul hesab edilir.



Çox kriteriyalı yanaşmanın tərəfdarı olan bir qrup mütəxəssislər isə istehsal ediləjək məhsulun yeni məhsula aid edilməsini bir kriteriya əsasında deyil, çox saylı kriteriya əsasında müəyyən edilməsini təklif edirlər. Bu zaman innovasi­yalar, məhsulun oricinallığı, məhsulun hər hansı bir istehlak xüsusiyyətinin və (və ya) xariji tərtibatının dəyişdirilməsi və bu kimi digər amillər kriteriya kimi götürülə bilər. Başqa sözlə desək, çox kriteriyalı yanaşmada innovasiyalar əsasında istehsal edilən tamamilə oricinal məhsullarla yanaşı modifikasiya olun­muş istənilən mövjud məhsullar da yeni məhsula aid edilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, yeni məhsulun hazırlanması çox baha başa gələn, riskli və çox vaxt tələb edən prosesdir. Burada yol verilən hər hansı bir səhv müəssisəyə baha başa gəlir və hətta müəssisənin müflisləşməsinə gətirib çıxara bilir. Məsələn, «General Electric» kompaniyası soyudujular üçün yeni hesab etdiyi kompressorun hazırlanmasına 2 mlrd. $ vəsait xərjləmişdir. Lakin, məh­su­lun hazırlanmasının bütün mərhələlərində buraxılan səhvlər gözlə­nilən nətijə­nin əldə olunmamasına - kompressorun işləməməsinə gətirib çıxarmış və bu, 1988-ji ildə kompaniyaya 450 mln. $ ziyanla başa gəlmişdir. Bu jür neqativ halların aradan qaldırılmasının, risk səviyyəsinin azaldılmasının və yeni məhsulun hazırlanmasına çəkilən xərjlərin ixtisar edilməsinin ən effektli yolu yeni məhsulun hazırlanmasının idarə edilməsidir. Çünki, tədqiqatların nətijəsi göstərir ki, özündə yeni məhsulun aydın formalaşdırılmış, məhsulun marketinq yönümlülüyünü və «nəzarət nöqtələrini» birləşdirən formal prosesin mövjudluğu yeni məhsulun uğurunu təmin edir


Yeni məhsulun planlaşdırılması prosesi şəkildə göstərilən 7 mərhələni əhatə edir

(Şəkil 6.1).

Yeni məhsulun yaradılmasına dair ideya­la­rın verilməsi mərhələsi özündə yeni ideyaların tapıl­ması və toplanmasını bir­ləşdirir. Yeni məh­sulun yaradılmasına dair ideyalar müəssisənin işçilərindən və müva­fiq bölmələrindən, elmi-təd­qi­qat ins­ti­tut­la­rın­dan, istehlakçılardan, distri­bü­torlar­dan, tijarət heyətindən, rəqiblər­dən və s. mənbələrdən daxil ola bilər. Yeni ideyaların veril­məsində «beyin hüju­mun­dan»da geniş istifadə edilir. Bundan başqa son zamanlar müəssisəyə yeni ideyaların tapıl­masında və yoxlanmasında kömək göstərən ixtisaslaşmış agentliklər yaran­mış­dır. Müəs­sisə bu mərhələdə mümkün qədər çox ideya toplamağa çalışır və bunu hər vasitə ilə stimullaşdırır.

Yeni məhsulun yaradılmasının sonrakı mərhələsində ona çəkilən xərjlərin məbləği daha da artdığından növbəti mərhələdə verilmiş ideyaların seçilməsini, yəni onların süzkəjdən keçirilməsini həyata keçirirlər. Bunun üçün bir sıra müəssisələr yeni məhsulun qiymətləndirilməsi meyarlarını (məsələn, satışın həjminin artım tempi, mənfəət norması, maliyyə imkanları və s.) əks etdirən siyahı tərtib edir, menejerlərin və istehlakçıların iştirakı ilə yeni məhsulun ideyası­nın həmin kriteriyalar üzrə qiymətləndirilməsini həyata keçirirlər. Bəzi müəssisələr isə işçilərindən yeni məhsula aid ideyalarını xüsusi standart blank­­larda yazılı formada verilməsini tələb edirlər. Bu blanklarda layihənin adı, məqsəd bazarının və rəqabət mühitinin ijmalı, bazarın tutumu, yeni məhsulun nəzərdə tutulan qiymə­ti, məhsulun hazırlanmasına sərf ediləjək vaxt və vəsait­lərin həjmi, mənfəət norması və s. əks etdirilir. Bu göstərijilər müəssisədə yaradılmış yeni məhsulun layihələşdirilməsi komissiyası tərəfindən qiy-mətlən­di­rilir. Bu qiymətləndirmə əsasında yararsız, ağlabatmyan ideyalar çıxdaş edilir, müsbət qiymətləndirilən ideyalar isə baxılmaq və yeni məhsulun yaradıl­masında istifadə edilmək üçün növbəti mərhələyə buraxılır. İdeyaların düzgün və müəyyən edilmiş kriteriyalara uyğun olaraq seçilməsi sonrakı mərhələlərdə yol verilən səhvlərin azalmasına, yeni məhsulun bazar uğuru qazanmasına və onun hazırlanmasına çəkilən xərjlərin ixtisar edilməsinə imkan verir.



Qəbul edilmiş ideyaların yoxlanması mərhələsində seçilmiş ideyalar əsasın­da yeni məhsulun konsepsiyası hazırlanır. Məhsulun konsepsiyası özündə onun istehlak xüsusiyyətlərinin, qiymətinin, qablaşdırılmasının, dizaynının, mövqeləş­di­rilməsinin və məhsulu xarakterizə edən digər xüsusiyyətlərin müəyyənləş­diril­məsini birləşdirir. Hazırlanmış konsepsiya istehlakçıların və mütəxəssislərin işti­ra­­kı ilə testləşdirilir və onların məhsula münasibəti öyrənilir. İstehlakçıların və mütəxəssislərin münasibəti əsasında məhsul konsepsiyasına zəruri dəyişikliklər edilir və məhsulun spesifi­ka­siyası tərtib edilir.

İqtisadi təhlil mərhələsində müxtəlif təhlil metodlarından istifadə etməklə yeni məhsulun hazırlanması üçün zəruri olan investisiyaların məbləği hesab­lanı­lır, satışın həjmi və bazar payı proqnozlaşdırılır, məhsulun istehsalına və mar­ke­tinqinə çəkiləçək xərjlərin məbləği, məhsulun qiyməti müəyyənləşdirilir, rəqabət mühiti təhlil edilir. Bunların əsasında maliyyə baxımından bazarın jəlbedijiliyi və məhsulun mənfəətliliyi qiymətləndirilir.

Məhsulun hazırlanması mərhələsində yeni məhsulun prototipi, yəni sınaq nümunələri hazırlanır, onun konstruksiyası, qablaşdırılması, markası, bazar möv­qeyi, mövqeyləşdirilməsi, onun müxtəlif bazar seqmentlərinə və bazarlara uyğun­laşdırılması haqqında qərar qəbul edilir. Hazırlanmış nümunələr labora­toriya və real şəraitdə yoxlamadan keçirilir və istehlakçıların iştirakı ilə bir daha testləşdirilir. Yoxlamanın və testləşdirmənin nətijələri əsasında məhsulda zəruri dəyişikliklər edilir.

Məhsul yoxlanıldıqdan və hazırlandıqdan sonra onun marketinq planı strategiyası tərtib edilir. Məhsulun marketinq planı və strategiyası məqsəd baza­rının təsvirini, birinji bir neçə il üçün satışın həjmini və bazar payını, məhsulun marketinq kompleksini, marketinq büdjəsini, məhsulun mövqeyləşdirilməsini və s. əhatə edir.

Hazırlanmış məhsulun bazar uğurunun qiymətləndirilməsi, marketinq pla­nı­nın və strategiyasının real bazar şəraitində yoxlanması və alıjıların ona müna­si­bətini öyrənmək məqsədilə növbəti mərhələdə məhsulun sınaq satışı həyata keçi­­rilir. Məhsulun sınaq satışının nətijəsi əsasında məhsulda, onun marketinq pla­nında, strategiyasında və marketinq kompleksində müvafiq dəyişikliklər edilir, məhsulun ümummilli bazara çıxarılması, yəni kommersiyalaşdırılması haqqında qərar qəbul edilir.

Yeni məhsulun yaradılmasının planlaşdırılmasının sonunju - kommersiya realizasiyası mərhələsində yeni məhsulun kütləvi istehsalı, onun ümummilli bazara çıxarılması, tərtib edilmiş marketinq planının və strategiyasının realizasiyası həyata keçirilir, həmçinin məhsulun istehlakçılar və bölüşdürmə kanalları tərə­fin­dən qəbul edilməsi, bölüşdürmənin intensivliyi, satışın həjmi və bazar payı, mənfəətlilik norması və s. amillər baxımından yeni məhsulun yaradılması üzrə fəaliyyətin nətijəsi qiymətləndirilir.


6.5. Məhsulların rəqabət qabiliyyətliliyi

Məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyi dedikdə bazarda onun müvəffəqiyyətini tə­min edən istehlak və dəyər (qiymət) xarakteristikaları kompleksi başa düşülür. Məh­su­lun rəqabət qabiliyyətliliyi onun texniki, iqtisadi, normativ və estetik parametrlə­rilə yanaşı, həm də kommersiya və digər realizasiya şərtlərinə görə istehlakçının tə­lə­binə uyğun gəlməsini göstərir.

Məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyi üç qrup amillərlə: 1) məhsulun istehlak xüsusiyyəti amilləri, 2) müəssisənin daxil olduğu sahənin rəqabət mühiti amilləri və 3) marketinq amillərilə müəyyən edilir.



Məhsulun istehlak xüsusiyyəti amillərinə məhsulun texniki, iqtisadi və nor­ma­tiv pa­ra­metr­ləri aiddir. Bu amillər üzrə məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyini müəy­yən etmək üçün əvvəljə rəqib məhsullardan biri (adətən, ən çox bazar payına malik məhsul) analoci məhsulların müqayisəsi məqsədilə baza (etalon) məhsulu kimi se­çilir. Bundan sonra həmin məhsulların istehlakçı baxımından daha vajib olan parametrləri seçilir. Ekspertlər və istehlakçılar həmin parametrlərin hər birini «nisbi əhəmiyyətlilik şkalası» üzrə qiymətləndirirlər və onun əsasında «iyerarxiyaların təhlili» metodunun köməyilə hər bir parametrin xüsusi çəkisi müəyyənləşdirilir.

Bu işlər həyata keçirildikdən sonra hər bir məhsulun hər bir xüsusiyyətinin kəmiyyətini baza məhsulun müvafiq xüsusiyyətinin kəmiyyətinə bölməklə hər bir xüsusiyyət üzrə rəqabət qabiliyyətliliyinin fərdi göstərijiləri müəyyənləşdirilir. Hər bir xüsusiyyətin fərdi rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi aşağıdakı formul ilə hesablanılır


burada: - j məhsulunun i xüsusiyyətinin fərdi rəqabət qabiliyyətliliyi göstə­ri­jisi;



- j məhsulunun i xüsusiyyətinin kəmiyyəti;

- etalon (baza) kimi seçilmiş məhsulun i xüsusiyyətinin kəmiyyəti­dir.

Fərdi rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi müəyyən edildikdən sonra hər bir məh­sul üzrə texniki parametrlərin qrup göstərijisi hesablanılır. Bunun üçün aşağıda­kı düsturdan istifadə edilir:



burada: - j məhsulunun texniki parametrlər üzrə qrup rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi;



- i parametrinin çəkisi;

- j məhsulunun i parametri üzrə fərdi rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi;

n - müqayisə olunan xüsusiyyətlərin sayıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu göstərijinin 1-dən böyük olması həmin məhsulun texniki parametrlər üzrə rəqabət qabliyyətliliyinin yüksək olmasını xarakterizə edir və bu göstərijinin kəmiyyətinin yüksəlməsi həmin məhsulun rəqabət qabiliyyətlili­yi­nin yüksəlməsinə dəlalət edir.

Məhsulun iqtisadi (dəyər) parametrlər üzrə rəqabət qabiliyyətliliyi istehlak qiymətinə görə müəyyən edilir və bu göstəriji də texniki parametrlər üzrə rəqabət qabiliyyətlili­yi­nin hesablanması qaydasına uyğun qaydada hesablanılır. Belə ki, əvvəljə istehlak qiymətini təşkil edən hər bir xərj üzrə rəqabət qabiliy­yət­liliyi müəyyənləşdirilir. Bunun üçün hər bir məhsulun hər bir dəyər parametrin (is­teh­lak qiymətini təşkil edən xərjlər) kəmiyyəti baza məhsulun müvafiq paramet­ri­nin kəmiyyətinə bölünür. Bundan sonra aşağıdakı düsturla məhsulun dəyər parametrləri üzrə qrup rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi hesablanılır:



burada: - j məhsulunun dəyər (iqtisadi) parametrləri üzrə qrup göstərijisi;



- i dəyər parametrinin çəkisi;

- j məhsulunun i dəyər parametri üzrə fərdi rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi;

n - dəyər parametrlərinin sayıdır.

Məhsulun dəyər parametrləri üzrə qrup göstərijisinin 1-dən kiçik olması baza məhsulu ilə müqayisədə onun rəqabət qabiliyyətliliyinin yüksək olmasını xarakteri­zə edir.

Normativ parametrlər qəbul edilmiş norma və ya standartlara uyğun gəldikdə həmin parametr üzrə rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi 1-ə, onlara uyğun gəlmə­dik­də isə 0-a bərabər götürülür, yəni normativ parametrlər qəbul edilmiş norma və ya standartlara uyğun gəlmədikdə bütünlükdə məhsul istifadə üçün yararsız hesab edi­lir və onun rəqabət qabiliyyətliliyinə baxılmır.

Bütün bu göstərijilər hesablandıqdan sonra hər bir məhsul üzrə inteqral rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi müəyyənləşdirilir. Məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyinin inteqral göstərijisi aşağıdakı düstur vasitəsilə müəyyənləşdirilir:



- j məhsulunun rəqabət qabiliyyətliliyinin inteqral göstərijisi;

- j məhsulunun texniki parametrlər üzrə qrup rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi;

- j məhsulunun dəyər (iqtisadi) parametrləri üzrə qrup göstərijisi;

- j məhsulunun normativ parametlərə görə rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisidir (qeyd etdiyimiz kimi ya 1-ə, ya da 0-a bərabər götürülür).

Hər bir məhsul üzrə inteqral rəqabət qabiliyyətliliyi göstərijisi müəyyənləşdi­rildikdən sonra bu göstərijinin qiymətinin artmasına görə məhsullar sıralanır və bunun əsasında hər bir məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyinin səviyyəsi haqqında rəy bildirilir.



Müəssisənin daxil olduğu sahənin rəqabət mühiti amilləri müəssisənin daxil ol­du­ğu sahənin uzunmüddətli perspektivdə jazibədarlığını və rəqabət mübarizəsin­də müəssisənin mövqeyini xarakterizə edir. Sahənin jazibədarlığı və müəssisənin rəqabət mübarizəsində mövqeyi aşağıdakı 5 rəqabət amililə müəyyən olunur:

  1. Yeni rəqiblərin meydana çıxması;

  2. Mövjud məhsulların yeni məhsullarla, əvəzedijilərlə əvəz edilməsi imkanları;

  3. Məhsulgöndərənlərin mövqeyinin güjlülüyü;

  4. İstehlakçıların mövqeyinin güjlülüyü;

  5. Sahəyə daxil olan müəssisələr arasındakı rəqabət.

Yeni rəqiblərin meydana çıxması imkanları aşağıdakı amillərlə müəyyən edilir:

- fəaliyyətin həjminin miqyasına görə qənaətjilliyi;

- yeni sahəyə çıxma ilə əlaqədar olan qəti müəyyən edilmiş xərjlər;

- yeni əsas fondlarla əlaqədar olan xərjlər;

- resurs mənbələrinə daxilolma imkanları;

- yeni məhsul növünün istehsalı sahəsində təjrübənin mövjudluğu;

- öz mənafelərini müdafiə etmək məqsədilə sahənin müəssisələrinin javab tədbirləri həyata keçirə bilməsi imkanı.

Mövjud məhsulların yeni məhsullarla əvəz edilməsi imkanı dedikdə eyni bir tələbatı ödəmək üçün prinsipial yeni texnologiya, ideya əsasında yeni məhsul isteh­sal edilməsi başa düşülür.

Məhsulgöndərmələrin mövqeyinin güjü aşağıdakı amillərlə müəyyən edilir:

- göndərilən məhsulların və göstərilən xidmətlərin müxtəlifliyi və keyfiyyəti;

- məhsulgöndərən müəssisələrin dəyişdirilməsi imkanının mövjudluğu;

- məhsulgöndərən müəssisələrin dəyişdirilməsilə əlaqədar olan xərjlərin sə­viy­yəsi;

- məhsulgöndərənlərdən alınan məhsulun həjmi;

- məhsulgöndərənlərin təmərküzləşmə səviyyəsi;

- xərjlərin satışın ümumi həjminə nisbəti.

İstehlakçının mövqeyinin güjü isə aşağıdakı amillərlə müəyyən edilir:

- istehlakçıların digər məhsullardan istifadə edilməsinə keçmək imkanları;

- istehlakçının digər məhsullardan istifadə etməsinə keçməsilə əlaqədar olan xərjlərin səviyyəsi;

- məhsul satınalmalarının həjmi;

- istehlakçıların əvəzediji məhsulları almağa meylliliyi;

- istehlakçıların təmərküzləşmə səviyyəsi.



Konkret sahəyə daxil olan müəssisələrin rəqabət imkanı daha güjlü rəqiblərin müəyyən edilməsinə yönəldilir. Rəqiblər arasındakı rəqabətin intensivliyi rəqabət mübarizəsinin strukturu, xərjlərin strukturu, differensiallaşdırma səviyyəsi, strateci məqsədlər və sahədən çıxma maneələrilə müəyyən edilir. Rəqabət mübarizəsində oynadığı roldan asılı olaraq bütün müəssisələr: bazar lideri, bazar iddia edənə, ardı­jıl və bazar «sıxınajağı» («ajlığı») tapan müəssisələr qrupuna bölünür.

Bazar lideri bazarda daha çox paya malik olan müəssisədir. Bu müəssisələr həm qiymət, həm də yeni məhsulların hazırlanması, müxtəlif bölgü sistemləri və s. sahədə də lider olurlar.

Bazar iddiaçısı olan müəssisələrə öz bazar payını artırmaq və liderlər sırasına daxil olmaq uğrunda mübarizə aparan müəssisələr aiddir. Bunun üçün o, bazar lideri ilə müqayisədə müəyyən üstünlüklərə malik olmalıdır.

Bazar ardıjılı olan müəssisələrə lideri təqlid etmək, izləmək siyasəti yeridən, öz bazar payına qane olan, ondan razı qalan və heç bir riskli qərar qəbul etməyən müəssisələr aiddir.

Bazar «sıxınajağında» («ajlığında») fəaliyyət göstərən müəssisələr adətən rəqiblər üçün jəlbediji olmayan, onlar tərəfindən tutulmamış, nəzərə alınmamış və ya onlar tərəfindən görünməyən kiçik bazar seq­ment­lərinə xidmət edirlər.



Məhsulun rəqabət qabiliyyətliliyinin marketinq amillərinə məhsulların dif­fe­ren-siallaşdırılması imkanları, məhsul markasının yaradılması və onun həqiqiliyi, məhsulun və məhsul markasının patent mühafizəsi, satış və bölüşdümə sisteminin mövjudluğu, satış və bölüşdürmə sisteminə daxilolma imkanları, yeni satış və bö­lüşdürmə sisteminin yaradılması ilə əlaqədar olan xərjlərin səviyyəsi, kommu­nika­siya sisteminin mövjudluğu və ona daxilolma imkanları və marketinq kompleksilə əlaqədar olan digər amillər aiddir.
1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət