Ana səhifə

Mövzu: BÖLÜŞDÜRÜCÜ logiSTİka plan: BÖLÜŞDÜRÜCÜ logiSTİkanin mahiYYƏTİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ BÖLÜŞDÜRÜCÜ logiSTİkada


Yüklə 483.23 Kb.
səhifə1/2
tarix25.06.2016
ölçüsü483.23 Kb.
  1   2
Mövzu: 9. BÖLÜŞDÜRÜCÜ LOGİSTİKA
Plan:

1. BÖLÜŞDÜRÜCÜ LOGİSTİKANIN MAHİYYƏTİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ

2. BÖLÜŞDÜRÜCÜ LOGİSTİKADA

SİFARİŞLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ

3. BÖLÜŞDÜRÜJÜ LOGİSTİKADA

MƏHSULGÖNDƏRMƏLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ

4. MƏHSULLARIN BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ

KANALLARI

5.. LOGİSTİK VASİTƏÇİLƏR VƏ ONLARIN

FUNKSİYALARI


  1. Bölüşdürücü logistikanın mahiyyəti və vəzifələri

Təsərrüfat subyektlərinin bazar müvəfəqqiyyətlərinə nail olmasını müəyyənləşdirən bazis logistik aktivlər içərisində satış prosesi mühüm yeri tutur. Son 10 – 15 ildə bazar iqtisadiyyatı yolu ilə inkişaf edən qərb ölkələrində logistikanın sürətli inkişafı ilə əlaqədar olaraq satış, logistika və marketinq arasında sərhəddi müəyyənləşdirmək çətinləş­miş və bu olduqca mürəkkəb xarakter almışdır. Satış funksiyası mahiyyət e'tibarı ilə logistika və marketinqlə eyniləşdirilmişdir.

Əmtəə - pul münasibətlərinin inkişaf etdiyi bir şəraitdə (müasir sivil bazar) məhsulların bölüşdürülməsi adı altında (inzibati – amirlik sistemində dövlət təchizatının mərkəzləş-dirilmiş və qeyri- mərkəzləşdirilmiş formasından fərqli olaraq) konkret məhsul istehsal-çılarının – məhsul sahiblərinin məhsullarının bölüş­dür­mə kanalları (firmadaxili və ya vasitəçilərin) vasitəsilə satışını tə'min edən tədbirlər sistemi başa düşülür.

Başqa sözlə, məhsulların fiziki bölüşdürülməsi dedikdə hazır məhsul­ların istehsalçılardan son ( ya aralıq) istehlakçılara hərəkətinin, satışının, satışdan əvvəl ya sonrakı servis xidmətinin təşkilindən ibarət kompleks logistik aktivlik nəzərdə tutulur.

Digər logistik aktivlər kimi məhsulların fiziki bölüşdürülməsinə də firmanın bazarda strateji və taktiki biznes məqsədlərindən kənarda, ondan təcrid olunmuş formada baxılmamalıdır. Əgər məqsəd bazarı və ya bazarın konkret seqmenti tə'yin edilmişdirsə, onda logistik nöqteyi-nəzərdən məhsulların fiziki bölüşdürülməsinin əsas vəzifəsi hazır məhsulun tələb olunan keyfiyyətini tə'min etməklə «istehsalçı-istehlakçı» dövrəsi üzrə bütün iqtisadi resurslara maksimum qənaət etməkdən ibarətdir.

Məhsulların bölüşdürülməsini həyata keçirmək üçün istehsalçılar bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan satış strategiyası üzrə (bölüşdürmə siyasəti çərçi­və­sində) metodiki qərarlar (satış siyasətini təmin edən) işləyib hazırlamalı və onların reallaşdırılmasına nail olmalıdırlar.

Adətən, məhsul istehsalçılarının satış siyasəti üzrə qə'bul etdikləri qərarlar aşağıdakı:



    • tədarükat və satış bazarlarının öyrənilməsi;

    • mövcud bazar paylarının qorunub saxlanılması;

    • əlavə bazar seqmentlərinin əldə edilməsi kimi məqsədlərin həyata keçirilməsinə xidmət edir.

Satış strategiyasının həyata keçirilməsini təmin edən metodiki qərarlar isə satış sistemi, satışın forması, satışın yolları kimi üç «elementin» bu və ya digər formada bir-birilə əlaqələndirilməsi və alınan nəticələrin seçilməsi üçün metodiki vasitələri özündə əks etdirir.

Əlaqələndirmə nəticəsində yaranan «yeni» satış elementləri isə satış metod­larını əmələ gətirir, onu formalaşdırır. Başqa sözlə, ''distribyuşn miks'' (mə­sə­lən, satış sisteminin özünün strukturu) adlanan bölüşdür­mənin strukturunu yaradır.

«Distribyuşn miks»-ə bölüşdürmə siyasəti üzrə qərarların (son nəticədə firmanın satış siyasətinin məqsədinin) reallaşdırılması vasitəsi kimi baxılır.

Bazar iqtisadiyyatına qədər mərkəzi idarəetmə prinsipinə əsaslanan inzibati - amirlik sistemində istehsalçı müəssisələrin satış şö'bələrinin qarşısında direktiv orqanlar tərəfindən müəyyənləşdirilmiş aşağıdakı:

 istehsal olunan məhsullara cari və perspektiv tə­lə­ba­­tı, bu məhsulların keyfiyyət və istehlak xassələrinə ayrı – ayrı istehlakçıların

 istehsal gücündən yüksək məhsuldarlıqla istifadə etmək və istehlakçı tələbinin ödənilməsi ilə əlaqədar müəssisəni vaxtlı – vaxtında və tam şəkildə məhsullar üzrə sifarişlərlə tə'min etmək;

 fəaliyyətdə olan normativ aktlar və bağlanmış təsərrüfat müqavilələrinə uyğun olaraq məhsulgöndərmələrin təşkili zamanı dövlət intizamına riayət etmək;

 satış fəaliyyəti zamanı onun keyfiyyətini və effektivliyini yüksəltmək məqsədilə xüsusi məsrəfləri azaltmaq və yüksək əmək məhsuldarlığına nail olmaq kimi plan vəzifələri qoyulurdu.

Müasir iqtisadi şəraitdə isə satış sistemi:


    • məhsul istehsalçılarının təsərrüfat maraqlarının reallaşdırılmasına imkan verən məhsuldar mərhələ;

    • məhsulların istehlakçılara çatdırılması texnologiyası;

    • əmtəələrin dəyərinin dəyişilməsi forması (sənaye kapitalının pul kapitalına çevrilməsi mərhələsi);

    • material axınları formasında əmtəələrin hərəkəti forması;

    • məhsulgöndərmələr üzrə təsərrüfat əlaqələri kimi başa düşülür.

Təqdim edilən dərslik kondeksində problemin iqtisadi cəhətləri daha böyük maraq kəsb edir. Bu nöqteyi-nəzərdən fikrimizcə məhsulların satışının müasir və effektiv forması bölüşdürücü logistika hesab olunur.

Satış ya bölüşdürüjü logistika ümumlogistik sistemin ayrılmaz tərkib hissəsi olub istehsal edilən əmtəəlik məhsulların effektiv bölüşdürülməsinin təşkilini həyata keçirir. Bu, bölüşdürmənin marketinq, nəqletmə, anbarlaşdırma kimi ayrı-ayrı mərhələlərini əhatə edir.

Deməli, bölüşdürücü logistikanın ənənəvi satışdan əsas fərqli cəhəti:



  • material və informasiya axınlarının idarə edilməsi prosesinin marketinqin məqsəd və vəzifələrinə tabe edilməsindən;

  • bölgü prosesinin istehsal və tədarükat (material axınlarının idarə edilməsi nöqteyi-nəzərindən) prosesləri ilə sistemli qarşılıqlı əlaqəsindən;

  • bölgü prosesi daxilində bütün funksiyaların sistemli şəkildə qarşılıqlı əlaqəsindən ibarətdir.

Bölüşdürücü logistika aşağıdakı:

    • istehsaldan sonrakı dövr üçün logistik sistem daxilində məhsulların yer dəyişməsi – nəqli proseslərinin planlaşdırılması, təşkili və idarə­ edilməsi;

    • əmtəəllik ehtiyatların idarə edilməsi;

    • sifarişlərin alınması və onların istehlakçı tələbinə uyğun vaxtı-vaxtında yerinə yetirilməsinin tə'min edilməsi;

    • material axınlarının istehsal istehlakına hazırlanması üçün komplektləşdirmə, qablaşdırma və digər logistik əməliyyatların icrası;

    • rasional yükdaşımaların təşkili;

    • logistik dövrədə yükdaşımaların idarə edilməsi və məhsulların yer dəyişməsi – nəqli kimi əməliyyatlar üzərində nəzarətin təşkili;

    • logistik servis xidmətinin planlaşdırılması, təşkili və idarə ­edilməsi kimi mühüm funksiyaları yerinə yetirir.

Özünün yerinə yetirdiyi funksiyalara görə bölüşdürücü logistika təkrar istehsal prosesinin bölgü fazasına uyğun gəlir. Daha doğrusu, satış prosesinin iqtisadi səmərəliliyi logis­tik sistem daxilində bölüşdürmə kanallarının və burada yerinə yetirilən əməliyyatların düzgün seçilməsi və icra edilməsi mexaniz­mindən asılıdır.

İstehsal edilən məhsullara potensial bazar tələbinin öyrənilməsi və satışın planlaşdırılması, sifarişlər portfelinin formalaşması, qablaşdırma, nəqletmə, məhsulların istehlakçılara optimal üsullarla çatdırılması kimi məsələlər ən'ənəvi satış sistemində müvəffəqiyyətlə həll edilən məsələlər hesab olunur.

Deməli, bölüşdürücü logistikanın səciyyəvi cəhəti ondan ibarətdir ki, o, ümumlogistik sistem çərçivəsində məhsulların istehlakçılara minimum logistik xərclərlə tələb olunan vaxtda çatdırılması və xidmətlərin göstərilməsi üçün işgüzar tərəfdaşlar tərəfindən formalaşan ayrıca bir struktur kimi yaradılır.

Bazar iqtisadiyyatı yolu ilə inkişaf edən ölkələrdə bölüşdürücü logistikaya konkret baxışlar sistemi nəqliyyat – ekspedisiya sisteminin təkmil­ləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq hələ ötən əsrin 60- cı illərində meydana gəlmiş və praktiki olaraq 1970-ci illərin əvvəllərinə qədər tətbiq edilmişdir. O qədər də yüksək səviyyəli peşəkar mütəxəssislərə malik olmayan bölüşdürücü logistika iqtisadiyyat qarşısında duran problem məsələləri həll etməyə qadir deyildi. Artıq mövcud bölüşdürmə sistemi bir sistem kimi bütün mərhə­lələrdə (məhsul-göndərənlər-istehsalçı-istehlakçı) yerinə yetirilən təsərrüfat fəaliyyətlərinin iqtisadi səmərə-liliyi-nin yüksəldilmə­sinə əhəmiyyətli dərəcədə tə'sir edə bilmirdi. Bölgü kanalları, istehsalın idarə edilməsi, əmtəəlik məhsulların qablaşdırılması, taraların seçilməsi, nəqliyyat – yerdəyişmə ilə əlaqədar olan işlərin təşkili, satışdan sonrakı servis xidməti və onun təşkili, habelə bu aspektdən olan digər məsələlər bir-birilə çox zəif əlaqələndirilirdi. Satış prosesinin təşkili kimi bölüşdürücü logistika sifarişçilərin müxtəlif tələblərinin ödənilməsinə istiqamətlənmiş istehsal sisteminin üzvi hissəsidir. Buna görə də logistik sistemin digər elementləri ilə inteqrativ əlaqələrin praktiki aspektdə inkişaf etdirilməsi bölüşdürücü logistikanın qarşısında duran ən vacib problemlərdən biridir. Ötən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində logistika ilə məşğul olan praktiki işçilər, mütəxəssislər və elm adamları belə məntiqi nəticəyə gəldilər ki, logistikanın bütövlükdə inkişafı üçün əsas yol, istiqamət logistik dövrəyə məxsus hər bir elementin əlahiddə götürülmüş formada inkişaf etdirilməsindən deyil, ümumiyyətlə logistik sistemin özünün təkmilləşdirilməsinə (onun elementləri arasında qarşılıqlı əlaqə və fəaliyyətin güclən­dirilməsinə) xüsusi diqqət yönəldilməsindən ibarətdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, məhsulların bölüşdürülməsi müəssisələrin istehsal – kommersiya fəaliyyətinin vacib tərəflərindən biri olmaqla əsas tə'yinedici xarakter daşıyır. Bu, təyinedici funksiya roluna bölüşdürmə nisbi mənada yaxınlarda nail olmuşdur.

Beləliklə, bölüşdürmə funksiyası sahəsində müxtəlif baxışların birləşdirilməsinə ilkin olaraq marketinqin konsepsiyası, yeni baxışların möhkəm­lən­dirilməsi və inkişafına isə logistikanın konsepsiyası kömək etdi.



Logistik konsepsiyanın mahiyyətifirma (müəssisə) daxilində məhsul­ların fiziki yerdəyişməsi üzrə kompleks məsələlərin həll edilməsi xariji mühitdə istehlakçıların nəqliyyatekspedisiya xidmətlərinə təchizat-satış xarakterli işlərə tələbatlarının dolğun ödənilməsi üçün material axınlarının idarə edilməsi (planlaşdırılması, təşkili, nəzarəti) sahəsində istifadə olunan potensial imkan vasitələrdən ibarətdir.

Marketinq konsepsiyasının mahiyyəti isə - istehlakçıların bazar tələbinin dolğun ödənilməsinə istiqamətlənmiş istehsalın idarə edilməsi, bazara malyeridilişi məhsul satışından ibarətdir.

Qeyd olunan hər iki konsepsiyada istehsalçılarla müqayisədə istehlakçıların prioritet rolu xüsusi vurğulanır. Məqsəd və həll edilən məsələlər baxımından həm logistika, həm də marketinq mahiyyətcə istehlakçı tələbinin ödənilməsi prosesi kimi vahid bir prosesi özündə birləşdirir.

Bu baxımdan bölüşdürmə logistikasının strategiyasında iki əsas cəhəti fərqləndirmək lazımdır. Sadələşdirilmiş formada onlar ilkin olaraq bazar tələbinin öyrənilməsi (bu problem bilavasitə marketinqin predmeti hesab olunur) və nəqliyyat – ekspedisiya xidmətini yüksək səviyyədə təşkil etməklə bu tələbin tam dolğun ödənilməsi metod üsullarının müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir.

Lakin son­­ralar, xüsusilə 1929-1938-ci illər böhranının nəticələri marketinq fəaliyyətinə daha geniş xarakter verdi və firmaların (müəssisələrin) istehsal – satış fəaliyyətinin müxtəlif cəhətlərini: məhsulların istehsal­çı­lardan istehlakçılara doğru hərəkətinin təşkili, məhsullara tələbin artırılması üçün şəraitin yaradılması, yeni məhsulun layihələşdirilməsi və texnologiyanın işlənib hazırlanması, istehsalın planlaşdırılması və onun maddi tə'minatı, maliyyə-kredit siyasəti və s.-ni əhatə etməyə başladı. Bu dövr ərzində marketinq bazarda idarəetmə konsepsiyası kimi bütün sferalarda, dünya kapitalist təsərrüfatının bütün sahələrində, biznesin, sahibkarlığın, sahibkarlıq fəaliyyətinin, habelə biznesin digər subyekt­lərinin nəzəri əsaslarına çevrildi.

Deməli, logistika bölüşdürmə sferasında istehsaldan sonrakı mərhələ üçün material, informasiya, maliyyə və di­gər axınların bir-birilə sıx əlaqədə olan çevik idarəetmə sistemini, strateji, təşkilati, maliyyə və digər tədbirlər kompleksini özündə birləşdirir.

Bölüşdürmə prosesinə makro və mikrologistik mövqedən yanaşmaq olar.

Makrologistika makroiqtisadi problemlərin tərkib hissəsidir. Bununla əlaqədar olaraq bu səviyyə özünün xarakterik xüsusiyyətindən irəli gələn çoxlu sayda vacib məsələlərin həll edilməsi, yerinə yetirilməsini tələb edir. Belə prob­lem məsələlərdən ən mühümü konkret olaraq:


    • logistik poliqonda transformasiya mərkəzlərinin yerləşdirilməsi;

    • axın proseslərinin səmərəli idarə edilməsi üçün rasional logistik dövrəni formalaşdırmaqdan ibarətdir. Daha doğrusu material axınlarının, son istehlakçıya qədər çatdırılması prosesinin idarə edilməsi məhz mikrologistik bölüşdürməyə aid edilir.

Bölüşdürmə sahəsində mikrologistikanın tə'yinatı lokal səviyyədə hazır məhsulların (xammal, material, yarımfabrikat və dəstləşdirici mə'mulatlar), informasiyaların və maliyyə vəsaitlərinin yerdəyişməsilə bağlı proseslərin planlaş­dırılması, təşkili və idarə edilməsi, habelə bu işlərə nəzarəti tə'min etməkdən ibarətdir.

Beləliklə, sadalanan bu üç əsas təsiredici qüvvənin hər biri material (əmtəəlik) axınlarının idarə edilməsi üzrə əməliyyatları optimallaşdıran logistik xarakterə malik nəqliyyat – anbar sisteminin (logistik sistemin digər bir elementinin) yaradılmasında maraqlıdır.

Bir sıra müəssisə və firmalar bölgü kanallarında bu və ya digər tə'yinata malik məhsullar üzrə cari ehtiyatın səviyyəsi, satışın həcmi və xarakteri, logistik əməliyyatların səmərəliliyi, logistik xərclərin səviyyəsi və s. haqqında dəqiq və aktual məlumat, informasiya əldə etmək üçün malyeridilişi ilə əlaqədar olan strukturlarla bütün səviyyələrdə birbaşa əlaqələr qurmağa çalışırlar.

Bölüşdürücü logistik sistemlər istehsal və marketinq fəaliyyətinin həyata keçirilməsində güclü rəqabət və əsas nəzarət aləti hesab olunur.

Müəssisələrin həyat fəaliyyətində logistikanın, xüsusilə sənaye logistikasının rolu böyükdür. Logistik xidmət şöbəsinin fəaliyyəti təkcə müəssisə çərçivəsində material axınlarının səmərəli hərəkətinin təşkilini nəzərdə tutan logistik proseslərin idarə edilməsinə deyil, eyni zamanda müəssisə üçün sifariş portfelinin formalaşmasına və bu funksiya vasitəsilə çeşid üzrə istehsal proqramının hazırlanmasına, habelə müvafiq logistik strategiyaların həyata keçirilməsinə tə'sir göstərir. İstehsalçı müəssisələrdə bu işlər nə qədər mükəmməl təşkil olunarsa və tələb olunan anda icra edilərsə təbii ki, logistik sistemin effektivliyi bir o qədər yüksək olar.
9.2. BÖLÜŞDÜRÜCÜ LOGİSTİKADA SİFARİŞLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ
Bölüşdürmə sferasında material axınları hazır məhsul formasında olur. Material resurslarının istehlakçılara çatdırılması prosesində iştirak edən iqtisadi subyektlərdən asılı olaraq hazır məhsullar əmtəə və yük (nəqliyyat) axınları kimi təsnif olunur.

Material axınları və bununla əlaqədar olaraq yerinə yetirilən logistik əməliyyatlar iqtisadi subyektlərin tutduqları mövqedən asılıdır.

Material axınlarının ilkin və son həlqələri – mərhələlərini nəzərdən keçirsək başlanğıc məntəqədə yerləşən hər bir təsərrüfat subyekti üçün logistik əməliyyatlar satış sisteminin bir hissəsi, son məntəqədə yerləşən digər təsərrüfat subyektləri üçün isə maddi-texniki təminatdan (tədarükat) ibarətdir. Logistik əməliyyatların qeyd olunan bu ikili xarakteri material axınlarının idarə edilməsi prosesini həm asanlaşdırır, həm də çətinləşdirir. Belə ki, bir çox oxşar və ya bir-birini təkrarlayan logistik əməliyyatlar hər iki sferada yerinə yetirilir. Buna görə də axın proseslərinin idarə edilməsi zamanı istifadə olunan metod və üsulların hər iki sferada - həm məhsulların fiziki bölüşdürülməsi, həm də əmtəəlik məhsulların maddi-texniki təchizatı (tədarükat) sahəsində tətbiqi iqtisadi cəhətdən əlverişli hesab edilir. Digər tərəfdən isə logistik sistemin müxtəlif səviyyəli iştirakçıları - produsentlər, istehlakçılar, eləcə də ticarət, nəqliyyat və di­gər vasitəçilər obyektiv, müxtəlif xarakterli, əks istiqamətli maraqlara malik olduqlarından logistik idarəetmənin (lo­gistik sistemin elementləri hesab edilən bu iştirakçıların mövcud vəziyyəti və onların bir-birinə münasibətindən asılı olaraq logistik idarəetmənin xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilir) həyata keçirilməsi çətinləşir.

Ümumiyyətlə, hazır məhsulların fiziki bölüşdürülməsini həyata keçirməzdən əvvəl produsentlər (istehsalçılar) aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirməli­dir­lər:



    • seçilmiş bazar strategiyasına uyğun olaraq təsərrüfat subyektlərinin logistik məqsədlərini müəyyənləşdirmək;

    • logistik xidmətin məqsədini formalaşdırmaq və identifikasiya etmək. Daha doğrusu, logistik sistemin hər bir subyektinə münasibətdə logistik xidmətin konkret parametr və göstəricilərini tə'yin etmək;

    • əmtəəlik məhsullara verilən sifarişlər əsasında bütün logistik dövrə üçün alternativ variantlar işləyib hazırlamaq;

    • müəssisələrin (firmaların) logistik fəaliyyəti ilə di­gər fəaliyyət (xüsusilə istehsal-təsərrüfat) növləri arasında qarşılıqlı əlaqələri aşkar etmək və əlaqələndirmək;

    • bazarın ətraf mühitini xarakterizə edən faktorların rolu və tə'sir dərəcəsini müəyyənləşdirmək;

    • planlaşdırılmayan bazar situasiyalarının (vəziyyətlərinin) yaranması hallarını proqnozlaşdırmaq və onun aradan qaldırılması üçün kompleks tədbirlər paketi hazırlamaq.

Hazır məhsulların fiziki bölüşdürülməsi və yerdəyişməsi, uyğun yük vahidlərinin logistik sahədə (poliqonda) transformasiyası prosesi bilavasitə marketinq fəaliyyəti ilə (ilk növbədə məqsəd bazarında malyeridilişi sisteminin yaradıl­ması və hazır məhsulların satış texnologiyası) sıx əlaqədardır.

İstehsalın həcminə və çeşid üzrə planlaşdırılmasına tə'sir göstərən marketinq və logistika planlarının hər biri dövrlərə bölünməklə istehlakçılarla bağlanmış məhsulgöndərmə müqavilələri (xammal və materialların alınması, hazır məhsulların göndərilməsi) əsasında formalaşdırılır. Bu nöqteyi - nəzərdən həm marketinq və istehsal, həm də logis­tika sahəsində istehlakçıların sifariş portfelinin prioritetliyi müəyyənləşdirilir və təmin edilir.

Bununla əlaqədar olaraq bölüşdürücü logistikada «minimum xərclər» dedikdə material (yük) axınlarının ilkin mənbədən son yinat məntəqəsinə çatdırılması üzrə müəyyən keyfiyyətə malik kompleks xidmətlərin həyata keçirilməsi zamanı logistik proseslərin bütün iştirakçılarının məjmu xərjlərinin minimumlaşdırılması başa düşülür.

Burada qeyd olunan «minimum logistik xərclər» ifadəsini hərfi mənada başa düşmək lazım deyil. Bağlanmış müqavilələr üzrə məhsulgöndərmələri həyata keçirən vasitəçi təşkilatlar (əgər bu məqsədi qarşılarına qoyublarsa və onu reallaşdırmaq istəyindədirlərsə), ilk növbədə bu və ya digər məhsulların istehlakçılara göndərilməsi ilə bağlı əməliyyatların yerinə yetirilməsindən imtina edir və qarşı tərəfə öz vasitəsi və vəsaiti hesabına seçilmiş məhsulların sərbəst daşınması təklifini verir. Belə bir halda sifarişçilərin (istehlakçıların) itirilməsi ilə əlaqədar yaranan təsərrüfat və kommersiya risklərinin səviyyəsi (ehtimalı) yol verilən həddən yüksək olur.

Logistikanın əsas funksiyası minimum logistik xərclərlə material axınlarını dəqiq vaxtında tələb olunan yerə zəruri kəmiyyətdə və keyfiyyətdə çatdırmaqdan ibarətdir. Bununla əlaqədar olaraq logistik sistemin hər bir iştirakçısı, daha doğrusu, istehsalçı, vasitəçi və istehlakçıların hər birinin «minimum xərclər»-ə özlərinin fəaliyyət kondekslərindən, iqtisadi maraqları nöqteyi – nəzərindən yanaşırlar. Təbii ki, məqsəd bazarı üçün hazır məhsul istehsal edən əksər firma və müəssisələr yüksək bazar mənfəətinə nail olmaq, analoji məhsul istehsalçıları üzərində rəqabət üstünlükləri əldə etmək, məhsul satışının həcmini artırmaq və bu bazarlarda uzun müddət fəaliyyət göstərmək üçün çalışırlar ki, hazır məhsul istehsalında fasilələrə yol vermədən onun hər bir komponentinin istehsal yerlərinə çatdırılmasına sərf etdikləri maliyyə vəsaitlərinin həcmi minimum səviyyədə olsun. Satıcı bazarından alıcı bazarına keçidlə səciyyələnən bazar iqtisadiyyatında məsələnin iqtisadi baxımdan belə qoyuluşu aydındır ki, məhsul istehlakçılarını təmin etmir. Çünki, hazır məhsul istehsalçıları eyni vaxtda tədarükat bazarında xammal, material, yarımfabrikat və dəstləşdirici mə'mulatların alıcısı kimi çıxış edən zaman onlar da «minimum xərclərə» özlərinin iqtisadi mənafeləri nöqteyi-nəzərindən yanaşırlar və mövcud iqtisadi şəraitdə bu belə də olmalıdır.

Məhsulların fiziki bölüşdürülməsi zamanı icra edilən logistik əməliyyatların idarə edilməsi bir – birilə məntiqi bağlı olan aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirilir:



    • istehlakçı sifarişlərinin idarə edilməsi. Sifarişlər portfelinin formalaş­ması;

    • sifariş edilən məhsulların kəmiyyət və keyfiyyət parametrlərinin müəyyənləşdirilməsi və seçilmiş meyarlar üzrə onların differensiasiyası;

    • istehsal sexlərindən hazır məhsulların satış anbarlarına daxil olması və satış planının işlənib hazırlanması;

    • logistik sistemlərin nəqliyyat və anbar bölmələrində (həlqələrində) material (əmtəə) ehtiyatlarının idarə edilməsi (ehtiyatların normalaşdırılması, anbarda çeşidlərə ayrılması, sifarşçilərin tələbi üzrə istehsal istehlakına hazırlanması, qablaşdırma, markalaşdırma və s.);

    • hazır məhsulların bir sıra variantlar üzrə bölüşdürülməsinin həyata keçirilməsi;

    • məhsulgöndərmə planlarının işlənib hazırlanması. Əmtəəlik (yük) axınların formalaşdırılması;

    • logistik sistemin hüdudlarından kənarda əmtəəlik (yük) axınlarının idarə edilməsi.

Sifarişlərin idarə edilməsi sahəsində əsas kompleks gös­tərici sifarişlər portfeli hesab olunur.

Sifarişlər portfeli konkret zaman kəsiyi üçün istehlakçı (alıcı) sifarişləri məcmusundan ibarətdir. Bu göstəricidən həm mikro, həm də makrologistikada istifadə olunur.

Mikrologistikada bu ayrıca götürülmüş müəssisə (lo­gis­tik sistemə daxil olan firma və ya şirkət) səviyyəsində, makrologistikada isə sahə və ya milli iqtisadiyyat üzrə bütövlükdə hesablanır. Məsələn, ABŞ-da makrologistik səviyyədə bu göstərici Ticarət Nazirliyi tərəfindən hesablanır və dövri olaraq müvafiq informasiya bülletenlərində nəşr edilir.

Sifariş portfelinin tutumu daxili və xarici xarakterə malik bir sıra amillərdən, o cümlədən ümumiqtisadi vəziyyətdən, işgüzar aktivlikdən, istehlakçının tələbindən, istehsal və logistik güclərin vəziyyəti və yüklənmə səviyyəsindən asılıdır.



Logistik sistemin təkmilləşdirilməsi zamanı çalışmaq lazımdır ki, sifarişlərin idarə edilməsi üzrə mövcud sistemin fəaliyyətinə mütəmadi (fasiləsiz) nəzarət olunsun. Bununla əlaqədar olaraq praktiki fəaliyyətdə bir qayda olaraq iki səviyyəli: strateci taktiki nəzarət həyata keçirilir.

Strateci nəzarət əsasən aşağıdakı:

    • müəssisə və ya firmanın həm marketinq, həm də logistika üzrə strategiyasının dəyişməsi, məsələn, çeşid dəyişikliyi aparmadan, bu və ya digər kateqoriyalı vasitəçiləri cəlb etmədən hazır məhsulların istehlakçılara birbaşa satışının təşkili;

    • bu və ya digər səbəbdən istehsalçı firma və ya müəssisənin fəaliyyət spektrində dəyişikliklərin (azalma və ya artmaların) aparılması;

    • istehsalın (və ya fəaliyyətin) diversifikasiyası;

    • hazır məhsul istehsalında çeşid dəyişkənliyinin baş verməsi;

    • iri, strateji əhəmiyyətli sifarişlərin əldə edilməsi və ya itirilməsi;

    • bazarda ərazi – sahə orientasiyasının dəyişilməsi;

    • ümumiqtisadi konyukturanın dəyişilməsi zamanı aparılır.

Sifarişlərin idarə edilməsi üzrə mövcud sistemə strateji nəzarətlə bərabər taktiki (operativ) nəzarət də hər vaxt mütəmadi formada həyata keçirilməlidir.

Taktiki (operativ) nəzarətin təşkili üçün:

    • uyğun logistik standartlar kompleksinə;

    • tam və etibarlı məlumatlar bankına;

    • nəzərdə tutulan və ya faktiki məsrəflər, eləcə də sifarişin icra edilməsi zamanı azaldılması (qaçılması) mümkün olan məsrəflər haqqında operativ informasiya tə'minatına malik olmaq lazımdır.

Bütün sadalanan bu elementlərin hər biri qarşılıqlı şəkildə əlaqələndirilməli və bütünlükdə istehsal-kommersiya fəaliyyəti, xüsusilə də logistik fəaliyyətin təhlili üçün əsas obyekt hesab olunan sifarişlər paketi ilə inteqrativlik təşkil etməlidir. Nəzarət və təhlil göstəriciləri problemlərin dərindən öyrənilməsi və düzəliş tədbirlərinin qəbulu və ya aparılması üçün sadə və kifayətedici olmalıdır.


9.3. BÖLÜŞDÜRÜJÜ LOGİSTİKADA ƏHSULGÖNDƏRMƏLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ
Bazar münasibətlərinin əsasını əmtəəlik məhsulların alqı-satqı prosesi təşkil edir. Material axınları istehsalçıdan zəruri ehtiyaca malik istehlakçıya hərəkət etməzdən əvvəl hər iki tərəf öz aralarında bu axınların normal və vaxtında təşkili ilə əlaqədar münasibətləri, tərəflərin məhsulgöndərmələrlə bağlı müqavilə təhəddüdlərini formalaşdırmalıdır. Buna görə də bölüşdürücü logistikada məhsulgöndərmələrin səmərəli idarə edilməsi problemi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Logistik yanaşma baxımından məhsulgöndərmələrin idarə edilməsi logistik yük vahidlərinin nəql edilməsi – yerdəyişməsində iştirak edən tərəflərin müqavilə öhdəliklərinin müəyyənləşdirilməsi və onların yerinə yetiril­məsinə nəzarət və təhlilin həyata keçirilməsi kimi məsələləri nəzərdə tutur.

Məhsulgöndərmə anlayışı kimi məhsulların topdansatış ticarəti üzrə ixtisaslaşmış vasitəçi strukturlara və son istehlakçılara (alıcılara) göndərilməsi ilə bağlı yerinə yetirilən əməliyyatlar kompleksi başa düşülür.

Məhsulların topdansatış ticarətini həyata keçirən ixtisaslaşmış vasitəçi strukturlara:



    • istehsal istehlakı və emal üçün məhsulları istifadə edən sənaye müəssi­sələri və təşkilatlar;

    • sonradan satmaq və nəticədə izafi gəlir əldə etmək istəyində olan kommer­siya - ticarət strukturları;

    • bazardan kənar istehlak üçün məhsul alan xidmət sferasının müəssi­sələri aid edilir.

Bölüşdürücü logistikada məhsullar son istifadə əlamətindən asılı olaraq üç əsas fond üzrə qruplaşdırılır.

1. Bazar fondu.

Bu fond istismar xüsusiyyətlərindən və tə'yinatından asılı olmayaraq məhsulların topdan və pərakəndə ticarət şəbəkələrinə, son istehlakçılara satılmaq üçün göndərilməsindən ibarətdir.



2. Birinji ikinji ranq sənaye müəssisələrində emal prosesinə məruz qalan məhsullar fondu - bazar üçün daha yüksək səviyyəli hazır məhsul hazırlanması üçün xammal, material, yarımfabrikat və dəstləşdi­rici mə'mulatların e'mal müəssisələrinə göndərilməsini nəzərdə tutur.

3. Bazardan kənar fond.

Bu fond da qeyri - maddi istehsal sahələrinə, o cümlədən institusional infrastruktur sahələrinə göndərilən həm xalq istehlakı mallarını, həm də istehsal-texniki tə'yinatlı məhsulları özündə birləşdirir.

Məhsulgöndərmələrin həyata keçirilməsi zamanı lo­gis­tik proseslərin idarə edilməsinin əsasını məhsulgöndərmə planları təşkil edir. Bu planlar müqa­vilə öhdəliklərində nəzərdə tutulan əsas tələbləri: göndəriləcək məhsulların nomenklaturası, həcmi, keyfiyyəti, göndərmənin müddəti, böl­gü kanalları, material axınlarının hərəkət forması, logistik servis və s. əks etdirən plan – hesablama sənədləri toplusunu özündə birləşdirir.

Bölüşdürücü logistikada həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan əməliyyatların planlaşdırılmasında və bu əməliyyatların tələb olunan keyfiyyətdə yerinə yetirilməsində informasiya tə'minatı həlledici əhəmiyyətə malikdir. Məhsulgöndərmə planlarının işlənib hazırlanması zamanı minimum tələb olunan informasiyalar aşağıdakılardan ibarətdir:



    • proqnozlaşdırılan logistik dövrün əvvəlinə hazır məhsul qalığının gözlənilən həcmi haqqında məlumat;

    • proqnozlaşdırılan dövr üçün müəssisədə planlaşdırılan əmtəəlik məhsulların istehsal həcmi haqqında məlumat;

    • proqnozlaşdırılan dövrün sonunda logistik sistemin anbarlarında əmtəəlik məhsulların faktiki qalığı haqqında məlumat.

Məhsulgöndərmə planlarını işləyib hazırlayan zaman icrası nəzərdə tutulan göndərmələrin təsnif edilməsi zəruriyyəti meydana çıxır. Belə təsnifat ilkin olaraq bütün satış sisteminin düzgün təşkili və istehsaldan son­rakı dövrdə lo­gis­tik proseslərin idarə edilməsinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi məqsədinə xidmət edir.

Bölüşdürücü logistikada məhsulgöndərmələr prioritet prinsip üzrə qruplaşdırılır.

Adətən məhsulgöndərmələrin strukturlaşdırılması aşağıdakı kimi aparılır:

a) eksport (ixrac);

b) birinci növbəli (liter);

c) adi, yə'ni ümumi əsaslarla həyata keçirilən.

Ən sadə xidmət intizamı «biriji gələnəbirinji xidmət göstərilməlidir» qaydası hesab olunur. Belə bir halda heç bir sifarişə və ya sifarişçiyə digərləri ilə müqayisədə üstünlük verilmir. Logistik sistemin iştirakçılarının hamısının məhsullara və sistemə münasibətdə hüquq bərabərliyi qorunub saxlanılır.

Praktikada geniş yayılmış xidmət növü çevik xidmət intizamıdır. Bu növ xidmət intizamında da logistik sistemin iştirakçılarının hüquq bərabərliyi tə'min edilir. Lakin əvvəl qeyd olunan xidmət intizamından fərqli olaraq burada müxtəlif variantlarda, kombinasiyalarda mütləq və nisbi prioritetlər kompleksini özündə birləşdirən prioritetlər sisteminin tətbiqinə daha çox üstünlük verilir. Daha doğrusu, verilən sifarişlərin mürəkkəblik dərəcəsindən və ya sifarişçinin tabeçilik əlaməti və mülkiyyət formasından asılı olma­yaraq logistik sistemin bu sifarişlərin tələb olunan vaxt kəsiyində yerinə yetirilməsinə verdiyi reaksiya ilə müəyyənləşir.

Məhsulgöndərmələrin idarə edilməsi zamanı nəzərə alınan ən vacib, əhəmiy­­yət kəsb edən məqamlardan biri material axınlarının ilkin mənbədən (istehsalçıdan) son tə'yinat məntəqəsinə (istehlakçılara) qədər hərəkəti formasının müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Bu əlamətə görə onlar:


    • tranzit məhsulgöndərmələr;

    • anbar məhsulgöndərmələri kimi təsnif olunur.

Tranzit məhsulgöndərmə dedikdə material axınlarının vasitəçi ticarət strukturlarının anbar bazalarına daxil olmadan birbaşa istehlakçı müəssisələrə göndərilməsi başa düşülür.

Anbar təchizat formasında isə logistik yük vahidləri vasitəçilik missiyasını yerinə yetirən ticarət-kommersiya təşkilatlarının anbarlarına daxil olur buradan istehlakçı sifarişlərinə (tələbnamələrinə) müvafiq olaraq həm ayrı-ayrı kommersiya təşkilatlarına ( ya aralıq istehlakçılara), həm istehsalçı firma müəssisələrə buraxılır.

Material axınlarının hərəkət formalarının seçilməsinə tə'sir edən amillərdən biri də bütün material resursları, xüsusilə istehsal vasitələri növləri üzrə fəaliyyət göstərən tranzit normasının həcmidir. Tranzit norma dedikdə, istehsalçı müəssisələrdən bir sifarişlə bir ünvana çatdırı­lajaq məhsulun minimum miqdarı başa düşülür. İstehsalçı firmalar (müəs­­sisələr) tranzit norma ilə məhsul almaq üçün özlərinin həqiqi tələbatından asılı olmayaraq, tranzit normanın həcmi qədər material sifariş verməlidir­lər. Əgər bu zaman istehlakçı firmalarda (müəssisələrdə) orta gündəlik istehlakın miqdarı az olarsa və ya tranzit normanın həcmi artdığı halda onun həcmi dəyişməz qalarsa, onda tranzit normanın tətbiqi istehsal ehtiyatlarının səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola­caqdır. Deməli, digər şərtlər sabit qalmaqla tranzit normanın həcmi artdıqca tranzit formanın tətbiq edilməsi imkanı azalır.

Əgər tranzit qayda ilə məhsulgöndərmə partiyasının norması (tranzit norma) aşağıdan məhdudlaşırsa, anbar formasında göndəriləcək partiyanın miq­darına heç bir məhdudiyyət qoyulmur. Buna görə də anbar formasının tətbiq edilməsi istehsalçı müəssisələrə istənilən vaxtda və lazımi miqdarda material resursları almaq imkanı verir. Bu isə öz növbəsində istehsal ehtiyatının həcminin və həmin ehtiyatların saxlanması ilə əlaqədar olan xərclərin azaldılmasına səbəb olur.

Bölüşdürücü logistikada məhsulgöndərmələrin idarə edilməsinin təşkili onların daha bir əlamətə – məhsulgöndərmənin müddətinə görə mütləq təsnif edilməsini də nəzərdə tutur. Bu əlamətə görə onlar:

1. Təjili.

Belə göndərmə forması fövqəladə hallar, xüsusi sifarişlər və proqnozlaş­dırılması mümkün olmayan digər qeyri-adi hallarda, məhsulgöndərmələrin yerinə yetirilməsi üçün tətbiq edilir.

2. Dövri.

İstehlakçıların sifariş paketlərində (tələbnamələrində) göstərdikləri müddət ərzində məhsulların qeyd olunan ünvanlara göndərilməsini nəzərdə tutur.

3. Təqvim.

Yüklərin daşınması istehsalçı və istehlakçı arasında olan ümumi razılaşdırılmış məhsulgöndərmə qrafiklərinə uyğun həyata keçirilir.

Son illərdə bölüşdürücü logistikada məhsulgöndərmələrin səmərəli idarə edil­­məsi üçün sifarişlərə – tələbnamələrə tez reaksiya vermə metodu geniş tətbiq edilir. Bu metod mahiyyət e'tibarı ilə vasitəçilik strukturlarına göndərilən məhsulların planlaşdırılması və tənzimlənməsi məqsədini daşıyır.

Məhsulgöndərmələrin idarə edilməsinə logistik yanaşma müqavilə öhdəlikləri üzrə mühüm:



    • müəssisənin ahəngdar işinin tə'min edilməsi;

    • maddi - texniki təchizat və satışın yaxşılaşdırılması;

    • dövriyyə vəsaitlərinin dövr sür'ətinin artırılması;

    • istehsal və əmtəəlik ehtiyatların həcminin azaldılması kimi şərtlərin yerinə yetirilməsinə ciddi riayət olunmasını tələb edir.

Bu baxımdan qeyd olunan şərtlərin hər biri həm istehsalçıya, həm də istehlakçıya bilavasitə aiddir. Beləliklə, fəaliyyət göstərən hər bir məhsulgöndərmə müqavilələri minimum iki istiqamətə – təsərrüfat tərəfdaşına malikdir. Əgər müqavilə iştirakçılarının sayı çoxluq təşkil edirsə aydındır ki, onun fəaliyyət miqyası da genişlənir və burada nəzərdə tutulan şərtlər də tərəflərin cavabdehlik məsuliyyətinə uyğun formada artır.

Məhsulgöndərmələrin bərabərliyimaterial axınlarının bərabər zaman kəsi­yində bərabər həjmdə daxil olması (göndərilməsi) üçün təsərrüfat tərəfdaşlarının riayət etdikləri öhdəlikdir.

Məhsulgöndərmələrin ahəngdarlığıistehsalın, satışın, material axınlarının hərəkətinin istehlakın mövsümi dövri xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla məhsulgöndərmələrin müqavilələrlə şərtləşən kəmiyyət zaman parametrlərinə riayət olunmasıdır.

Praktik təcrübə sübut edir ki, iri ticarət - vasitəçi sturukturlar inkişaf etmiş nəqliyyat – anbar infrastrukturuna malik olurlar. Belə inkişaf etmiş infrastrukturun mövcudluğu onlara müxtəlif çeşid və nomenklaturaya malik material axınlarını bir məntəqədə cəmləşdirmək, axınların bundan sonrakı hərəkət istiqamətini müəyyənləşdirmək və ya istehlakçı tələbinə müvafiq olaraq transformasiyasını (sənaye çeşidindən ticarət çeşidinin yaradılması) reallaşdırmaq imkanı verir.

Məhsulgöndərmələrin bərabərliyini xarakterizə etmək üçün sadə və əlverişli üsul hər bir müqavilə dövrü üzrə məh­sulgöndərmələrin mütləq həjminin xüsusi çəkisinin hesablanması onun normativlə müqayisə edilməsindən ibarətdir.

Bölüşdürücü logistikada məhsulgöndərmələrin həyata keçirilməsi texnologiyasının da müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu iki formada olur:



  1. Logistik kanallardan keçməklə məhsulgöndərmələrin təşkili. Məhsulgöndər­mələr üzrə ixtisaslaşmış firma və şirkətlər material resurslarını isteh­lak­çıların sifariş – tələbnamələrinə uyğun olaraq özlərində toplayır, mərkəzləşdirir və onların istehlakçılara istiqamətlənmiş hərəkət marşrutlarını müəyyən­ləşdirirlər.

2. Məhsulların istehlakçılara istehsal yerlərində reallaşdırılması. Belə bir halda istehlakçılar məhsulları alır və sərbəst formada öz vəsaiti hesabına istehlak yerlərinə çatdırır.

Məhsulgöndərmələr iki formada olur:

1. Mərkəzləşdirilmiş. Belə bir halda məhsulların yerdəyişməsi və nəqli ilə bağlı işlər məhsulgöndərənlər tərəfindən təşkil edilir. Bu zaman məhsulgöndərənlər yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulan işləri ya özlərinin daxili qüvvəsi, ya da məhz bu məqsəd üçün cəlb edilmiş nəqliyyat ekspedisiya strukturları hesabına həyata keçirirlər.

2. Qeyri-mərkəzləşdirilmiş. Məhsulların yerdəyişməsi və nəqlilə əlaqədar olan işlər alıcıların və ya istehlakçıların öz vəsaitləri hesabına və ya logistik xidmətlərin göstərilməsi üzrə ixtisaslaşmış xüsusi strukturların cəlb edilməsilə yerinə yetirilir.

Əgər məhsulgöndərmələr istehlakçıların (alıcıların) xüsusi vəsaiti hesabına həyata keçirilirsə, onda bu, məhsulların istehlakçılar tərəfindən seçilməsi adlanır.


9.4. MƏHSULLARIN BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ KANALLARI
Bölüşdürücü logistik sistemin əsas məqsədi lazımi məhsulları zəruri vaxt çərçivəsində tələb olunan kəmiyyət və keyfiyyətdə konkret istehlakçılara çatdırmaqdan ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, istehlakçı tələbinin aşkar edilməsi və öyrənilməsi, habelə satışın həvəsləndirilməsi funksiyasını yerinə yetirən marketinqdən fərqli olaraq logistika marketinq tərəfindən formalaşmış tələbin minimum məsrəflərlə həyata keçirilməsi ilə məşğul olur. Buna görə də logistika qarşısında duran vəzifələrin icra olunması üçün məhsulların fiziki bölüşdürülməsinin təşkili mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Bölgü kanalı material axınlarının yaranma mənbəyindən (generasiya mərkəzlərindən) təyinat məntəqəsinə (istehlakçılara) qədər çatdırılmasını həyata keçirən müxtəlif subyektlər çoxluğudur.

Bu nöqteyi-nəzərdən istehsalçı və istehlakçı material axınlarının ilkin və son məntəqələri hesab olunur.

Beləliklə, bölüşdürmə kanallarının seçilməsi haqqında qərarların qə'bulu firma və müəssisələrin rəhbərləri üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Bölüşdürmə kanalı məhsulların istehsalçılardan son istehlakçılara hərəkəti yoludur. Bu baxımdan seçilmiş kanallar materialların hərəkət sürətinə, vaxtına, hərəkətin effektivliyinə və məhsulların istehlakçılara qədər tələb olunan keyfiyyətdə və kəmiyyətdə çatdırılmasına bilavasitə tə'sir göstərir. Bu zaman bölgü kanallarını təşkil edən fiziki və ya hüquqi şəxslər məhsulların istehsalçılardan istehlakçılara hərəkəti yolunda mövcud olan mərhələlərin sayından, material resurslarının istehlakçılara çatdırılması formasından (vasitəçilərin cəlb edilməsi ilə və ya birbaşa), yerinə yetirilən əməliyyatların sadə və mürəkkəbliyindən asılı olmayaraq aşağıdakı mühüm funksiyaları yerinə yetirirlər:


    • bazarın marketinq tədqiqi;

    • satışın həvəsləndirilməsi üzrə reklam və informasiya fəaliyyətinin təşkili;

    • potensial alıcıların müəyyənləşdirilməsi;

    • potensial alıcılarla əlaqələrin yaradılması (danışıqların aparılması) və zəruri sənədlərin hazırlanması;

    • məhsul və xidmətlərin bölüşdürülməsinin planlaşdırılması üçün zəruri informasiyaların yığılması üzrə tədqiqat işlərinin aparılması;

    • məhsul və xidmətlər haqqında informasiyaları formalaşdırmaq və yaymaqla satışın həvəsləndirilməsi;

    • məhsulların istehlakçı tələbinə uyğunlaşdırılması;

    • məhsulların nəql edilməsi və anbarlaşdırılması üzrə əməliyyatlar daxil olmaqla əmtəə axınlarının hərəkətinin təşkili;

    • bölgü kanalları üzrə material axınlarının hərəkətinin maliyyələşdirilməsi;

    • kanalların maliyyələşdirilməsi ilə əlaqədar risklərin bölüşdürülməsi (öz üzərinə götürülməsi) və s.

Sadalanan bu funksiyaları əksər hallarda məhsul istehsalçıları yerinə yetirirlər. Bu da onların istehsal xərclərinin artmasına səbəb olur. Bə'zi hallarda isə bu funksiyalar məhsul istehsalçıları ilə vasitəçilik xidmətini həyata keçirən ixtisaslaşmış firmalar arasında bölüşdürülür. İlkin məntəqədən son istehlakçıya qədər material axınlarının hərəkəti zamanı konkret ticarət vasitəçilərinin, logis­tik anbarların, məhsul daşıyıcılarının, ekspeditorların, sığorta kompaniyalarının və s.-nin seçilməsi nəticəsində ümumi logistik dövrə – logistik sistemin iştirak­çıları formalaşır.

Logistik dövrə dedikdə, adətən mahiyyət etibarı ilə hüquqi cəhətdən bir-birindən asılı olmayan bir çox strukturlardan keçən əmtəəlik axınların hərəkət yolu, marşrutu, tra­yektoriyası başa düşülür.

Logistik kanallar (dövrələr) özlərinin növlərinə görə logistik sistemlə eyniyyət təşkil edir. Sadəcə olaraq burada istifadə olunan kanalların sayı logistik sistemlərdən fərqli olaraq iki:



    • birbaşa;

    • eşalonlaşdırılmış formadan ibarətdir (şəkil 9.5).



Şəkil 9.5. Məhsulların birbaşa və eşalonlaşdırılmış formada bölgüsü
Ümumiyyətlə, məhsulların istehlakçılara çatdırılması forması hər şeydən əvvəl əmtəələrin xarakterinə, onların istehsal yerlərinə (istehsal şərtlərinə) və nəqletmə imkanlarına əsasən müəyyənləşdirilir.

Deməli, birbaşa logistik kanallardan istifadə aşağıdakı hallarda məqsədəuyğun hesab edilir:



  • böyük həcmdə material axınları formalaşdıqda;

  • nəqliyyat və yerdəyişmə əməliyyatlarının tələblərinə cavab verən, logistik sistemə daxil olan konkret fərdi sifarişlər mövcud olduqda;

  • material axınlarının parametrlərinin (gücü, gərginliyi) onun hərəkət etməsinə çəkilən məsrəfləri ödədikdə;

  • sifariş məntəqələrinin sayının çox böyük olmaması və istehlakçı tərəfindən generasiya edilən bütün material axınlarını əhatə etdikdə;

  • material axınları üzrə dar ixtisaslaşma aparıldıqda (mürəkkəb avadanlıqlar, fərdi sifarişlərlə hazırlanan məhsullar; istehlakçılardan mon­taj və quraşdırma işləri tələb edən məhsullar və s.);

  • anbarlaşdırılan məhsulların istehsal-istehlakına hazırlanmasına (e'mal prosesinə tələbat) ehtiyac olmadıqda;

  • birbaşa əlaqəli logistik sistemlərin yaradılması və istismarı üçün istehsalçı kifayət qədər maliyyə imkanlarına malik olduqda;

Beləliklə, hazır məhsulların satışı zamanı birbaşa lo­gistik kanallardan istifadə olunmasının əsas üstünlüyü axın proseslərinin vaxtı – vaxtında tənzimlənməsi üzrə tədbirlər paketinin həyata keçirilməsinə əlverişli şərait formalaşdırmaqdan ibarətdir.

Logistik yük axınlarının fiziki bölüşdürülməsi səviyyəsi dedikdə son tə"yinat məntəqəsinə qədər material axınlarının hərəkəti prosesini transformasiya etməklə bölüşdürmə funk­siyasını yerinə yetirən logistik sistemin iştirakçısı - ixtiyari ticarət vasitəçisi başa düşülür. Bundan başqa bölgü kanalları üfüqi şaquli bölgü kanalları kimi təsnif edilir.



Üfüqi bölgü kanalları bir – birindən asılı olmayan istehsalçı və istehlakçılar tərəfindən yaradılır. Belə kanallarda hər bir həlqə maksimum bazar mənfəətinin əldə edilməsinə çalışan və öz riski (sığortası) hesabına fəaliyyət göstərən hüquqi şəxslərdən ibarətdir. Bu zaman hüquqi şəxslərin öz riskləri hesabına fəaliyyət göstərmələri bəzi hallarda bütün sistem üzrə ümumi mənfəətin aşağı düşməsinə səbəb olur. Təbii ki, bu da logistik konsepsiya və bu konsepsiya daxilində qə'bul edilən iqtisadi kompromislər prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir.


Şaquli bölgü kanalları vahid sistem daxilində fəaliyyət göstərən istehsalçı və bir neçə vasitəçilərdən ibarət kanallardır. Daha doğrusu, bu kanallar bir – birilə qarşılıqlı əlaqədə olan və bu əlaqələrin səviyyəsi ilə xarakterizə olunan həlqələrdən ibarətdir (şəkil 9.7).

P

  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət