Ana səhifə

Maxsus tahlim vazirligi namangan muҳandislik-pedagogika


Yüklə 55.88 Kb.
tarix25.06.2016
ölçüsü55.88 Kb.
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA

MAXSUS TAHLIM VAZIRLIGI




NAMANGAN MUҲANDISLIK-PEDAGOGIKA

INSTITUTI



TEXNOLOGIYa fakulg’teti


«Kimyoviy texnologiya» kafedrasi

Umumiy va noorganik kimyo fanidan

Atom-molekulyar ta’limot. kimyoning asosiy stexiometrik

qonunlari mavzusi bo`yicha tayyorlagan






Bajardi: 15-KTKimT-11 gurux talabasi Jamalova N.

Qabul qildi: ass. N. Sarimsaqova

NAMANGAN – 2012 yil

REJA

  1. Atom-molekulyar ta’limot.

  2. Kimyoning asosiy stexiometrik qonunlari

  3. Atom to`risidagi tasavvurlarning paydo bo`lishi.

  4. Rezerford tajribasi. Atomning planetar modeli.

  5. Bor nazariyasi.




KIRISH

            Haqiqatdan ham kimyo fani jamiyatimizda fanlar orasida asosiy o`rinlardan birini egallaydi.Kimyo hayotimizni tahminlab turuvchi vosita bo`libgina qolmasdan kundalik yuzaga kelgan muammolarni hal qilishda asosiy qurol bo`lib ham xizmat qiladi. SHuni hisobga olgan akademik V.A.Koptyug Nazariy va amaliy kimyo xalqaro komiteti (IYuPAK) ning 35 Bosh Assambleyasi yig’ilishida ”Kimyoning boshqa fanlarga va jamiyatdagi progressga tahsiri kattaligini va buni keng jamoatchilikka tushuntirish kerakligini”  uqtiradi.

Shuni nazarga tutgan holda biz ham kimyo tarixi va metodologiyasi kursida shu vaqtgacha ma’lum bo`lgan bilimlarni umumlashtirib, kimyoning hozirgi vaqtdagi o`rnini aniqlashga harakat qilamiz.

Xo`sh, kimyo tarixi bilimlar majmuasida qanday  o`rinni egallaydi?  Bu predmet  gumanitarmi yoki tabiiy-ilmiy fanlar qatoriga kiradimi? degan savollarga  javob izlaymiz.

Kimyo tarixi predmeti - kimyo fanining turli davrlarda rivojlanishini, uning boshqa tabiiy fanlar orasida tutgan o`rnini va rivojlanish bosqichlarini   o`rganadi.  Kimyo tarixida “ O`rta asrlar” va “uyg’onish” davri  juda katta o`rinni egallaydi. Bu davrning buyuk olimlari I. Ng’yuton  fizik bo`lishiga qaramasdan  - biologiya muammolari bilan shug’ullanib – ulardagi kimyoviy bog’lanishlarni o`rgangan. Tomas  Sprot /1667y/ “London  podshohlik jamiyati tarixi” kitobida “ Kimyogarlar - tabiatni o`rganuvchilar bo`lib,  ular ko`pchilik hollarda meditsinada yangilik ochadi, ”metallar mutatsiya”si  yoki “eliksir moddasini” izlash bilan shug’ullanadilar” deb yozadi.

Lavuazhe – kimyogar bo`lishiga qaramasdan yonishni fizik- jarayon degan nuqtai-nazardan tadqiq qildi. Laplas  esa biologiya fanida moddalar almashinish energetikalari muammolarini o`rgandi. Demak, bu davrdagi olimlarda fanlarni “koridor”ga ajratish bo`lmagan. Ular bari tabiiy fanlarga taalluqli umumiy ilmiy ishlar bilan shug’ullanganlar.

Bunga asosiy sabab haqiqatdan ham, tabiatdagi fundamental qonunlarning bir - birini to`ldirishidir. Fizika, kimyo va biologiya fanlari juda yaqin va bir-biri bilan chambarchas bog’langan. Nemis fizigi V.  Gayzenberg    “ fizika va kimyo tushunchalarining bir - birini to`ldiradigan yopiq sistemasi - kvant nazariyasini” taklif qiladi.

Atom-molekulyar ta’limot. Moddalarning nihoyatda mayda zarrachalar atomlardan tuzilganligi haqidagi tasavvurlar qadimgi Gresiyada vujudga kelgan. Eramizdan avvalgi V asrda Demokrit moddaning eng mayda bo`linmaydigan zarrachasini atom deb atadi. Lekin atomning qanday zarracha ekani va uning xossasi to`risidagi tasavvurlar XVI asrning boshlaridan o`rganila boshlandi. Fransuz olimi p.Gassendi tarixda unutilib yuborilgan atom tushunchasini fanga yana kiritdi. P.Gassendi moddalar atomlardan tuzilgan va atomlarning xillari ko`’ emas, degan fikrni maydonga tashladi. Lekin bu fikrni o`zi bilan moddalar asosini tashkil qiluvchi zarrachalar to`risidagi tasavvurlarni to`la tushuntirib berib bo`lmaydi.

Ilmiy asoslangan atom-molekulyar ta’limot XVIII - XIX asrlardagina yaratildi. Bu ta’limotni 1741 yilda M.V.Lomonosov yaratdi va uning mazmunini «Matematik kimyo elementlari» asarida bayon etdi.

Atom-molekulyar ta’limotning mohiyati quyidagilardan iborat:

1) barcha moddalar «kor’uskula» lardan iborat bo`lib, ular bir-biridan oraliq fazo bilan ajralgandir (Lomonosovning «kor’uskula» termini hozirgi «molekula» ma’nosiga ega);

2) «kor’uskula»lar to`xtovsiz harakatda bo`ladi.

3) «kor’uskula»lar «element»lardan tashkil to’gan (Lomonosovning «element» tushunchasi hozirgi «atom» ma’nosiga ega). «Element»lar ham to`xtovsiz harakatda bo`ladi;

4) «element»lar aniq massa va o`lchamga ega;

5) oddiy moddalarning «kor’uskula»lari bir xil «element»lardan, murakkab modddalarning «kor’uskula»lari esa turli «element» lardan tashkil to’gan bo`ldi.

Materiyaning tuzilishi, moddalarning xossalari va kimyoviy o`zgarishlarining tabiati haqidagi hozirgi zamon tasavvurlari atom-molekulyar ta’limot asosida moddalarning diskretligi Prinsi’i yotadi, ya’ni moddalar yaxlit bo`lmasdan, balki mayda zarrachalardan tarkib to’gan. Moddalar doimo harakatda bo`ladi: jism harorati qanchalik yuqori bo`lsa, harakat ham shunchalik intensiv bo`ladi.

Ingliz olimi J.Dalton kimyo va fizika sohasida yiilgan tekshirish natijalariga asoslanib, 1808 yilda atomistik ta’limotni yaratdi. U atomistikaga asoslanib, karrali nisbatlar qonunini kashf etdi. Atomistik ta’limot mohiyati quyidagicha:



a) moddalar nihoyatda mayda zarrachalar — atomlardan tuzilgan, atom yanada kichikroq zarrachalarga bo`lina olmaydi;

b) har qaysi kimyoviy element faqat o`ziga xos «oddiy» atomlardan tuzilgan bo`lib, bu atomlar boshqa element atomlaridan farq qiladi, har bir elementning atomi o`ziga xos massa va o`lchamga ega;

v) kimyoviy reaksiya vaqtida turli elementlarning «oddiy» atomlari o`zaro aniq va o`zgarmas butun sonlar nisbatida birikib, «murakkab» atomlarni hosil qiladi;

g) faqat boshqa-boshqa xossalarga ega bo`lgan atomlargina o`zaro birika oladi, bir elementning atomlari hech qachon o`zaro kimyoviy reaksiyaga kirishmaydi. Ular bir-biridan itariladi.

Dalton atomistik ta’limotga asoslanib, kimyoviy element tushunchasiga aniq ta’rif berdi:



Kimyoviy element bir xil xossalar bilan xarakterlanadigan atomlar turidir.

Dalton ta’limotida kamchiliklar borligi o`sha vaqtdayoq ma’lum bo`ldi. Birinchidan, oddiy moddalarning molekulalari real mavjud bo`lishini inkor etdi. Ikkinchidan, murakkab moddalarning tuzilishini talqin qilishda bir elementning bir atomi ikkinchi elementning faqat bir atomi bilan birikadi, deb faraz qildi. U holda suv NO, ammiak NH, etilen SN kabi formulalar bilan ifodalangan bo`lar edi. Shuning uchun ba’zi elementlarning atom massalari ikki xil qiymatli bo`lib chiqdi. Demak, atom bo`linishi mumkin deb faraz qilishga to`ri keladi, bu esa atom bo`linmaydi degan fikrga ziddir.

Ko`rinib turibdiki, atom-molekulyar ta’limotning mohiyati chuqur ilmiy asoslanganligi sababli atomistik ta’limotda yechilmagan masalalarni ham yoritib berilganligini ko`rsatadi.

Stexiometrik qonunlar. Stexiometriya kimyoning reaksiyaga kirishayotgan moddalar orasidagi massa va hajmiy nisbatlar ko`rib chiqiladigan bo`limidir. «Stexiometriya» so`zi grekchadan tarjima qilinganda «tarkibiy qism» va «o`lchayman» degan ma’nolarni anglatadi.

Stexiometriyaning asosini stexiometrik qonunlar: moddalar massasining saqlanish qonuni, ekvivalentlar qonuni, karrali nisbatlar qonuni, hajmiy nisbatlar qonuni va Avagadro qonuni tashkil etadi.


Moddalar massasining saqlanish qonuni. M.V.Lomonosov reaksiya uchun olingan modda va reaksiya natijasida hosil bo`lgan mahsulotlarning oirligini o`lchash yo`li bilan kimyoviy reaksiyalarning borishini o`rgandi. Natijada u birinchi marta 1748 yilda moddalar massasining saqlanish qonunini ta’rifladi, 1756 yilda metallarni ozi kavsharlab berkitilgan idish (retotta)da qizdirish yo`li bilan bu qonunni to`riligini tajribada isbotladi:

Reaksiyaga kirishayotgan moddalarning massasi, reaksiya natijasida hosil bo`ladigan moddalarning massasiga teng bo`ladi.

1789 yilda Lomonosov ishidan bexabar holatda, fransuz kimyogari A.L.Lavuaze ham moddalar massalari saqlanish qonunini e’lon qildi:



Kimyoviy reaksiya Paytida faqatgina reaksiyada ishtirok etayotgan moddalar massalarigina o`zgarmay kolmasdan, ular tarkibiga kiruvchi elementlar massalari ham o`zgarmasdan qoladi.

1905 yilda Albert Eynshteyn (nemis olimi) jism massasi (m) bilan uning energiyasi (E) orasidagi bolanishni ko`rsatish, moddalar massasining saqlanish qonuniga faqat oddiy kimyoviy jarayonlar bo`ysunishini, yadroviy reaksiyalar esa bunday qonuniyatdan chetlanishini ko`rsatdi. Ya’ni:

E = m • c2
bu yerda: E - energiya o`zgarishi;

m - massa o`zgarishi;

c - yorulik tezligi (vaakumda 300 000 kmsek ga teng).

Energiya o`zgarishi kichik qiymatli bo`lganda massa uzgarishi nolga yaqinlashadi, ya’ni o`zgarmaydi. Yadro reaksiyalarida esa energiya o`zgarishi juda yuqori qiymatli bo`lganligi uchun massa o`zgarishi sezilarli o`zgarishini ko`rish mumkin.

Eynshteynning bu tenglamasi makro jismlar uchun ham, mikrozarrachalar (masalan, elektronlar, Protonlar) uchun ham taalluqlidir.

Tarkibning doimiylik qonuni. A.Lavuaze 1781 yilda karbonat angidrid gazini 10 xil usul bilan hosil qildi va gaz tarkibida uglerod bilan kislorod massalari orasidagi nisbat 3:8 ekanligini aniqladi. Bunga asoslanib A.Lavuaze har qanday kimyoviy toza moddani tashkil etuvchi elementlarning massalari o`zgarmas nisbatda bo`ladi, degan xulosa chiqardi. Bu xulosa tarkibning doimiylik qonunidir. 20 yil davomida bu qonunning to`riligini barcha olimlar e’tirof etdilar. Lekin 1803 yilda fransuz olimi Bertole qaytar reaksiyalarga oid tadqiqotlar asosida, kimyoviy reaksiya vaqtida hosil bo`ladigan birikmalarning miqdoriy tarkibi moddalarning massa nisbatlariga boliq bo`ladi, degan xulosa chiqardi. Bu xulosaga dalil sifatida bir qancha analizlarning natijalarini keltirdi.

J.L.’rust Bertolening yuqoridagi xulosasiga qarshi chiqdi. Kimyoviy toza moddalarni Puxta analiz qildi va toza birikmalarning miqdoriy tarkibi bir xil bo`lishini o`zining juda ko`’ analizlari bilan isbotladi. 1809 yilda kimyoning asosiy qonunlaridan biri tarkibning doimiylik qonuni quyidagicha ta’riflandi:



Har qanday kimyoviy toza birikma olinish usulidan qat’iy nazar, o`zgarmas miqdoriy tarkibga ega.

Toza suv tarkibida 11,11% vodorod va 88,89% kislorod bo`lib, suv OC da muzlaydi, 100C da qaynaydi. Uning 4C dagi zichligi 1000 kgm3 yoki 1 gsm3 ga teng.

Bertolening o`zgaruvchan tarkibli birikmalar mavjudligi haqidagi ta’limotini XX asrning boshlarida akademik N.S.Kurnakov rivojlantirdi. U qotishmalar va eritmalarda haqiqatan ham o`zgaruvchan tarkibli birikmalar bo`lishini isbot qildi va ularni bertolidlar deb atadi, o`zgarmas tarkibli birikmalarni esa daltonidlar deb atadi.

Tarkibning doimiylik qonuniga faqat molekula holidagi gaz, suyuqlik va oson suyuqlanadigan qattiq moddalar bo`ysunadi. Atom tuzilishga ega bo`lgan kristall moddalar va yuqori molekulyar birikmalar bo`ysunmasligi mumkin.

Tarkibning doimiylik qonunini quyidagicha ta’riflash mumkin:

Har qanday quyi molekulyar birikma, o`zining olinish usuli va sharoitidan qat’iy nazar o`zgarmas tarkib bilan ifodalanadi.
Karrali nisbatlar qonuni. Karrali nisbatlar qonuni 1808 yilda Dalton tomonidan yaratilgan.

Agar ikki element o`zaro ta’sirlashib bir necha birikmalar hosil qilsa, elementlardan birining shu birikmalardagi ikkinchi elementning bir xil massa miqdoriga to`ri keladigan massa miqdorlari o`zaro kichik butun sonlar nisbati kabi nisbatda bo`ladi.

Bu xulosa tez orada eks’eriment yo`li bilan isbotlandi. Dalton o`sha zamonda ma’lum bo`lgan ikkita uglevodorod metan bilan etilen tarkibini tekshirib (1-jadval) uglerodning bu birikmalarida bir oirlik qism vodorodga to`ri keladigan oirlik miqdorlari o`zaro 3:6 yoki 1:2 nisbatda bo`lishini to’di.



1-jadval

Birikma nomi


Tarkibi, % hisobida

Tarkibi, oirlik qism hisobida




uglerod

vodorod

uglerod

vodorod
Metan CH4

75

25

3

1
Etilen C2H4

85,71

14,29

6

2

Karrali nisbatlar qonunidan ikkita muhim xulosa kelib chiqadi:

1) Bir xil elementlardan hosil bo`lgan birikmalar o`z oirlik tarkiblari jihatidan odatda, bir-biridan katta farq qiladi. Masalan, azot oksidlarida bir oirlik qism azotga 0,57 oirlik qism kislorod, yoki bundan 2-5 barobar ortiq kislorod to`ri keladi. Demak, ma’lum elementlardan hosil bo`lgan birikma xuddu shu elementlardan tuzilgan boshqa birikmaga aylantirilganda, tarkib to`satdan (sakrash bilan) o`zgaradi.

2) Birikadigan elementlar orasidagi miqdoriy nisbatlarning o`zgarishi hamma vaqt yangi sifat Paydo bo`lishiga olib boradi. Masalan, azot oksidlari (N2O, NO2, N2O5 va b.) garchi bir xil elementlardan tuzilgan bo`lsa ham sifat jihatdan bir-biridan farq qiladi. Bunday farq tabiatning umumiy qonuniga — miqdorning sifatga o`tish qonuniga yaqqol misoldir.


Ekvivalentlar qonuni. 1804-1814 yillardagi Rixter, Dalton va Vollastonlarning tajribalari natijasida ekvivalentlar qonuni aniqlandi. Qonun quyidagicha ta’riflandi:

Reaksiyaga kirishuvchi moddalar massalarining nisbati ularning ekvivalentlari nisbatiga teng, yoki, hamma moddalar ekvivalent nisbatlarda ta’sirlashadi.

Kimyoviy ekvivalentni quyidagicha ifodalash kiritilgan:

1 o.q. vodorod yoki 8 o.q. kislorod bilan birika oladigan yoki o`rin almashina oladigan modda miqdori shu moddaning kimyoviy ekvivalenti deyiladi.

Moddaning kimyoviy ekvivalentini bilish uchun uni tashkil qiluvchi elementning kislorodli yoki vodorodli birikmasini bilish kerak.



bu yerda: E - ekvivalent;

A yoki M - atom yoki molekulyar massa;

n - valentligi yoki asosligi (negizliligi).


Moddaning ekvivalent massasiga son jihatdan teng qilib olingan modda miqdori gramm-ekvivalent deyiladi.

Masalan: N2SO4ning gramm-ekvivalentini hisoblaymiz:


g/ekv.
Kimyoviy ekvivalent tushunchasi amaliy hisoblashlarni bajarishda qo`l keladi (normal eritmalar, elektrokimyoviy jarayonlar va h.).

Hajmiy nisbatlar qonuni. Bu qonun 1805 yilda Gey-Lyussak (Fransiya) tomonidan kashf etilgan bo`lib u quyidagicha ta’riflanadi:

Bir xil fizikaviy sharoitda (P,T) kimyoviy reaksiyaga kirishuvchi gazlarning hajmlari o`zaro va reaksiya natijasida hosil bo`ladigan gazlarning hajmlari bilan oddiy butun sonlar nisbati kabi nisbatda bo`ladi.

Masalan, 2 hajm vodorod 1 hajm kislorod bilan yuqori tem’eraturada reaksiyaga kirishganda 2 hajm suv bui hosil bo`ladi.

Sanoatda juda ko`’ qo`llaniladigan gaz analizi usuli shu qonunga asoslangan (Ors, Vyurs-Shtroleyn, BTI — Butunittifok te’lotexnika instituti gaz analizatorlari).

Avogadro qonuni. Tabiiy bilishning asosiy qonunlaridan biri — Avogadro qonuni italyan olimi Avogadro tomonidan 1811 yilda maydonga tashlangan:

Bir xil sharoitda (bir xil tem’eratura va bir xil bosimda) va baravar hajmda olingan turli gazlarning molekulalar soni o`zaro teng bo`ladi.

Bu qonunni shuningdek, konsentratsiya uncha katta bo`lmagan holatlarda ionlar va ionlashgan gazlar elektronlari uchun qo`llash mumkin.

Keyinchalik (1850 yil o`rtalarida) Jerar tomonidan Avogadro qonuniga asoslanib, gaz holatdagi moddalarning kimyoviy tarkibiga boliq bo`lmagan holda molekulyar massasini aniqlashning ikki yo`lini ko`rsatildi:

1-yo`l: Bir xil fizik sharoitda har qanday gazning gramm-molekulasi bir xil hajmni egallaydi (OC, 760 mm. sim. ust.).

v = 22414 sm3/mol = 22,4 l/mol yoki 22,4 m3/kmol.

Bu miqdor gazlarning molyar xajmi deyiladi.


2-yo`l: Gazsimon moddaning molekulyar massasi uning vodorodga nisbatan zichligini ikkiga ko`’aytirilganiga teng (aniqroi 2,016).

bu yerda: DX(H2) - X gazining vodorodga nisbatan zichligi yoki

X va H2 gazlari zichliklarining nisbati, bu oddiy fizik ekc’eriment bilan aniqlanadi.

1908-1910 yillarda fransuz olimi Perren tomonidan birinchi bo`lib 10 g molekula gazdagi (n.sh.da) molekulalar soni aniqlandi:

N = 6,02 • 1023 mol–1
Bu son Avogadro soni deb ataladi.
Atom to`risidagi tasavvurlarning Paydo bo`lishi. Modda tuzilishining diskretligi haqidagi tushunchalar qachondan boshlanganligi noma’lum. Atomni, ya’ni materiyaning boshqa bo`linmaydigan eng kichik zarrachasi haqidagi tushunchalarning asoschilari bo`lib, qadimgi grek filosof olimlari Levki’’ (eramizgacha V asr) va uning o`quvchisi Demokrit (eramizgacha 470-357 yillar) hisoblanishadi. O`z zamondoshlaridan farq qilib, ular atom haqidagi tasavvurlarning turli xil as’ektlarini ishlab chiqdilar. Materiyaning juda mayda bo`linmaydigan, bir-biridan o`lchamlari (shuningdek, massasi) va formasi bilan farq qiladigan zarrachalarni Demokrit "atom" (bo`linmaydigan) degan termin bilan atashni kiritdi.

XIX asrning oxiriga qadar, atom bo`linmas zarracha deb hisoblanar edi. Bu tasavvur atomning tabiatini va uning tuzilishini o`rganishga ko`’ vaqt to`sqinlik qilib keldi. XIX asrning boshida Moskva Davlat Universitetining Professori M.G.’avlov atomning tuzilishi murakkab, uning tuzilishida elektr zaryadi ishtirok etadi, atomning tuzilishi Planetar tuzilishdir, degan fikrni maydonga tashladi. 1815 yilda ingliz olimi Prout ham elementlar atomi murakkab tuzilgan va ular vodoroddan iborat degan fikrni bildirdi. XIX asrning oxirida katod nurlari, anod nurlari, rentgen nurlari, nurlanishning kvant nazariyasi, radioaktivlik hodisasi kabi bir necha kashfiyotlar qilinishi natijasida atomning murakkab tuzilganligini isbotlab berildi.

Eritmalar (XIX asr 30 y. ingliz olimi M.Faradey) va gazlardan elektr tokini o`tishini o`rganish; Past bosimdagi gazlarda katodlar orasida birinchi - musbat zaryadli ionlar, ikkinchi - manfiy zaryadli ionlar elektronlarning tartibli harakatini ko`rsatuvchi kanal nurlari (1886y.) va katod nurlari (1895 yil, ingliz olimi Kruks) ning kashf etilishi; elektronning mavjudligini isbotlash (1897 y. J.Tomson) va uning tavsifi (zaryadi va massasi)ni o`lchash; radioaktiv hodisasi (1896 y. A.Bekkerel) va boshqa bir qancha tadqiqotlar moddalarning atomlari turli turdagi zaryadlangan zarrachalardan tarkib to’ib, murakkab tuzilishga ega ekanligini ko`rsatadi.

Rezerford tajribasi. Atomning Planetar modeli. Boshlanich eks’erimental-strukturaviy tajribalar E.Rezerfordning (1871-1937 y.) yu’qa metall Plastinka sirtida (-zarrachalarning yoyilishi tajribasi orqali ko`rsatildi. Bu yoyilish atomning deyarli barcha massasi musbat zaryadlangan yadroga yiilganligi bilan izohlanadi. 1911 yilda Rezerford atomning Planetar modelini taklif qildi; atom yiilgan, kichkina hajmdagi (atom hajmining 10-15 qism hajmini tashkil qiluvchi) musbat zaryaddan tarkib to’gan yadro va uning neytrallab turuvchi, hamda hajm bo`yicha orbitallarda harakatlanuvchi (xuddi quyosh atrofida Planetalar harakatlangani singari) elektrondan iborat sistemadir.

Rezerford, shogirdi Chadvik bilan mis, oltin va Platina metallaridan yasalgan Plastinkalar (qalinligi taxminan 0,0005 mm) sirtiga -zarrachalar yodirib, ularning metaldan o`tish yo`llarini tekshirdi. Metall sirtida -zarrachalar harakat yo`nalishining o`zgarishini kuzatishdi. Ko`’chilik -zarrachalar metalldan to`ri o`tib ketadi. -zarrachalarning ozgina qismi o`z harakat yo`nalishini o`zgartiradi. Tajribada 10000 tadan bitta -zarracha metall sirtidan o`tishda o`z harakat yo`nalishini o`zgartirishi yoki orqaga kaytishini aniqlandi. Bu tajribaga asoslangan holda Rezerford, atomning yadrosida musbat zaryadlangan zarrachalar (Protonlar) yiilgan holatda joylashadi, uning atrofida Protonlar soniga teng miqdordagi elektronlar xuddi quyosh atrofida Planetalar xarakatlangani kabi katta tezlik bilan aylanadi, degan xulosaga keldi.

-zarrachalarning metall Plastinka sirtida yoyilishi:

Shunday qilib, atomning hajmi markazida kichik bir yadro bo`lib, uning atrofida elektronlar aylanib yuradi. Demak, atom hajmining ko`’ qismi bo`shliqdan iborat bo`ladi.

Atomning diametri 10-8sm bo`lsa, yadro diametri 10-13-10-12 sm dir. Yiilgan 1 sm3 hajmdagi yadrolar massasi 116 mln. tonnaga teng bo`ladi.

Rezerford tajribasini Vilson boshqa usul bilan bajarib ko`rdi.

Agar havoda chang bo`lib, bunday havo suv buiga to`yinsa, bu chang atrofida darhol kondensatlanadi, ya’ni mayda suv tomchilariga - tumanga aylanadi. Agar havo toza bo`lsa-yu, lekin havoda zaryadli zarrachalar - ionlar bo`lsa, suv bui ionlar atrofida kondensatlanadi. Agar havoda chang ham, ionlar ham bo`lmasa, havo sovitilganda undagi to`yingan bu kondensatlanmaydi. Vilson ana shundan foydalanib, atomning yadroli tuzilishga ega ekanligini yana bir bor tasdiq etdi. U devorlari oynali kameraning bir tomoniga Porshen o`rnatib, kamera ichini changsiz toza havo bilan to`ldirdida, bu havoga suv bui qo`shdi. Shundan keyin kamera orqali -zarrachalar o`tkaza turib, Porshenni sirtga tomon tez tortish yo`li bilan havoni sovutdi. -zarrachalar havo orqali o`tar ekan, molekulalarni bombardimon qilib, ularni ionlashtiradi. Zarrachalar atrofida darhol tuman tomchilari Paydo bo`ladi va o`tgan har bir -zarrachalar yo`lida tuman chizii vujudga keladi. Bu chiziqlarni fotosuratga olish mumkin. -zarracha yadroga duch kelmay yoki yaqin bormay o`tsa, uning yo`lida to`ri tuman chizii hosil bo`ladi. Agar -zarracha yadro yonidan o`tsa, tuman chizii ozgina burilgan holda ko`rinadi. Agar -zarracha biror yadroga duch kelsa, tuman chizii keskin ravishda sinadi. Bu tajribada taxminan 10 000 ta to`ri chiziq orasida bitta siniq chiziq bo`ladi.

N.Bor nazariyasi. Atom tuzilishining ajoyib bosqichlaridan biri — 1913 yilda Daniya olimi Nils Bor taklif qilgan vodorod atomining tuzilishi nazariyasi bo`ldi. N.Bor o`z nazariyasini yaratishda Rezerford fikriga va kvantlar nazariyasiga asoslandi.

N.Bor nazariyasining birinchi Postulatiga ko`ra, elektron yadro atrofida faqat kvantlangan, ya’ni ma’lum energiya darajasiga muvofiq keladigan orbitallar bo`ylab aylanadi.

Bu orbitallardan qaysi birining elektron bilan band etilishi atomning energiyasiga boliq. Agar atomning energiyasi minimal qiymatga ega bo`lsa elektron yadroga eng yaqin birinchi orbita bo`ylab harakat qiladi; atomning bu holatini qo`zalmagan, normal yoki asosiy holat deyiladi. Bu holda elektron yadro bilan eng mustahkam bolangan bo`ladi.

Qo`shimcha energiya qabul qilgan atom qo`zalgan holatga o`tadi. Lekin atomning qo`zalgan holati nihoyatda qisqa muddatlidir (sekundning yuz milliondan bir ulushi vaqtda).

Elektron uzoq orbitadan yaqin orbitaga o`tganda atom elektromagnit nur chiqarib o`z energiyasini kamaytiradi.

N.Bor nazariyasining ikkinchi Postulatiga ko`ra, elektron bir orbitadan ikkinchi orbitaga o`tgandagina atom o`z energiyasini o`zgartiradi: elektron kvantlangan orbitalar bo`ylab aylanganda, atom energiya chiqarmaydi va energiya yutmaydi.

Elektron yadrodan uzoqda turgan orbitadan yadroga yaqin orbitaga o`tganda atom yorulikning bir kvantiga teng energiya chiqaradi. Bu kvantning kattaligi dastlabki va oxirgi holatlarning energiyalari orasidagi ayirmaga tengdir:

E = E1 – E2 = h


bu yerda: E1 va E2 - dastlabki va oxirgi holatlar energiyalari;

h - Plank doimiysi, 6,624·10–34 joul/sek;

 - nurning 1 sekunddagi tebranishlar soni (chastotasi):

 = c/


bu yerda: c - yorulik tezligi;  - yorulikning to`lqin uzunligi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy darsliklar va o`quv qo`llanmalar

  1. Axmerov Q.M., Jalilov A., Sayfutdinov R. Umumiy va anorganik ximiya./Darslik. – T.: O`zbekiston, 2003.

  2. Parpiev N.R., Rahimov H.R., Muftaxov A.G. Anorganik kimyo nazariy asoslari./Darslik. – T.: O`zbekiston, 2000.

  3. Axmetov N.C. Neorganicheskaya ximiya. /Uchebnik. – M.: Vqsshaya shkola, 2001. –743 s.

  4. Yoriyev O. Umumiy va noorganik kimyodan masala va mashqlar to`’lami. /O`quv qo`llanma. – T.: O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. – 368 b.

  5. Lutfullayev E.N., Normurodov Z.N., Berdiyev A.T. Anorganik kimyodan amaliy mashulotlar. /O`quv qo`llanma.– T.: O`zbekiston, 2006. –166 b.


Qo`shimcha adabiyotlar

  1. Farberman B. Ilg’or pedagogik texnologiyalar. /O`quv qo`llanma. – T.: FAN, 2001. –146 b.

  2. Azizxo`jaeva N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat./O`quv qo`llanma. – T.: 2003.

  3. Lutfullayev E.N., Normurodov Z.N., Berdiyev A.T. Kimyodan laboratoriya mashulotlari /O`quv qo`llanma. – T.: O`zbekiston, 2006. – 99 b.

  4. Daminova Sh.Sh., To`rayev X.X., Aliyorova S.X. Anorganik kimyodan laboratoriya mashulotlari. /O`quv qo`llanma.– T.: O`zbekiston, 2006. – 96 b.

  5. Do`stmurodov T., Aloviddinov A. Qiziqarli kimyo. /O`quv qo`llanma. – T.: Akademiya.- 2005. – 208 b.

  6. www.Ziyo.net/uz

  7. www.edu/uz


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət