Ana səhifə

KİV-in TƏRBİYƏ VƏ maariFÇİLİk funksiyalari haqqinda


Yüklə 310.6 Kb.
tarix25.06.2016
ölçüsü310.6 Kb.



KİV-in TƏRBİYƏ VƏ MAARİFÇİLİK FUNKSİYALARI HAQQINDA
Radio və televiziya insanları təsirləndirir,

onların təkmilləşdirilməsinə,

mənəviyyatca inkişafına kömək edir.

Heydər Əliyev


İnsanın fiziki sağlamlığı təbii mühitlə şərtləndiyi kimi, əxlaqi-mə­nəvi durum da cəmiyyətin ümumi mənəvi atmo­sferi, mədəni-mənə­vi meyarlar sistemi ilə şərtlənir. İnsanın tərbiyəsi ilə məşğul olmaq, onu yaxşı yola dəvət etmək üçün əvvəlcə nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu bilmək lazımdır. Meyar­la­rın forma­laşmasında isə bilavasitə tərbiyə ilə məşğul olan insanlarla ya­naşı, bü­tövlükdə mədəni-mənəvi mühiti, ictimai dəyərlər sistemini for­ma­laş­dıran şəxslər və hadisələr də mühim rol oynayır.

Uşaq və ya böyük olmasından asılı olmayaraq, hamı yaşadığı so­sial və mədəni-mənəvi mühitin təsirlərinə məruz qalır. İnsanın fərdi mənəvi varlığı ilə daxil olduğu mənəvi mühti arasında heç də həmişə adekvat münasibət olmur. İnsan öz mənəvi-estetik ehtiyaclarını hə­yatda ödə­yə bilmədikdə, bu boşluğu heç olmazsa bədii ədəbiyyat və incəsənət hesabına doldurmağa çalışır. Məktəb yaşı keç­dikdən sonra da, müəyyən sahədə öz biliklərini artır­maq üçün tədris kurslarına ge­dir, ikinci ixtisas alır, müntəzəm surətdə öz üzərində çalışmaqla bilik və bacarıqlarını artırır. Bütün bunları insan məqsədyönlü surətdə edir. Bu zaman o öz mənəvi-intellektual inkişafını yönəltməkdə sər­bəst­dir.

Lakin müəyyən bir ictimai mühitdə hamıya israrlı surətdə öz xidmətini təklif edən, aşkar və ya qeyri-aşkar şəkildə insanın mənəvi durumuna, bədii-estetik və intellektual inkişafına təsir edən vasitələr də vardır. İnsan öz yaşadığı cəmiyyətdə baş verən hadisələr haqqında məlumatları yerli informasiya vasitələrindən alır. Müəy­yən çeşidli informasiyalar gündəlik mətbu orqanlar, tele­viziya və radio vasitəsilə özü evə təşrif gətirir və insanın ətrafında ona seçim şansı verməyən lokal informasiya məkanı və virtual mədəni-mənəvi mühit yaranır.

Əlbəttə, şükürlər olsun ki, indiki şəraitdə qəzetlər də, televiziya və radio kanalları da kifayət qədər çoxdur. Hətta peyk antenası vasi­tə­silə xarici telekanalları da seyr etmək mümkündür. Lakin bu, ilk təəssüratdır. Texnikanın imkanları çox olsa da, insanın öz imkanları məhduddur. Birincisi, dil bariyeri vardır. İkincisi və ən başlıcası, xa­rici ölkələrdə baş verən hadisələr nə qədər rəngarəng olsa da, bizi ilk növbədə öz cəmiyyətimizdəki hadisələr maraq­landırır. Xarici mu­­si­qilər nə qədər xoş olsa da, bizim mənəvi ehtiyaclarımızı milli musiqi daha çox ödəyir və s. Əlbəttə, televiziya və internetin öhdəsinə qalsa, hamı kosmopolit olmalıdır. Lakin insan həqiqi səadəti ancaq milli-mə­nəvi dəyərlər zəminində tapa bilər. Ona görə də, milli mətbuatın və milli televiziya verilişlərinin yerini internetlə və ya peyk antenasının xid­məti ilə doldurmaq mümkün deyil. Bir sözlə, biz öz kütləvi in­for­ma­siya vasitələrimizin yaratdığı mühitlə qarşılıqlı əlaqədəyik. Uşaq­la­rın da, gənc nəslin də necə formalaşması xeyli dərəcədə bu mühitdən asılıdır. Lakin əgər milli televiziya məkanı yoxdursa, o da öz məz­mu­nu­nu ancaq xarici telekanalların təqlidi yolu ilə qurursa, konkret icti­mai gerçəklikdən və gəncliyin real milli-mənəvi ehtiyac­ların­dan çıxış etmirsə, onda televiziya tərbiyə vasitəsindən daha çox, antitərbiyə ami­li kimi çıxış edəcəkdir. Televiziya verilişlərinin məzmunu milli ideologiya süzgəcindən keçirilməzsə, biz bu güclü amilin ancaq ba­za­rın təsiri ilə yönəldilməsinə rəvac verərik ki, bu da çox qorxuludur.

Təəssüf ki, zaman başqa zaman olsa da, pedaqoji elmlər hələ də ənənəvi problemlərdən və mövzulardan kənara çıxmır; hələ indiyə­dək məktəblə televiziya arasında heç bir planlı rabitə təşəbbüsü göstə­ril­məmiş, bu məsələlər tədqiqat obyektinə çevrilməmiş, pedaqoji dərs­lik­lərə də salınmamışdır. Halbuki, dövlət təhsil siyasəti hazırlayanlar və döv­lə­tin KİV siyasətini formalaşdıranlar eyni ideoloji sistemdən çıxış edir­lər­sə, təhsil mühiti ilə telemühit arasında koordinasiya zəruri şərtdir.

Biz koordinasiyadan danışarkən məhz məktəblilər üçün veriliş­lə­ri nəzərdə tutmuruq, buna nail olmaq ki, şagird-tələbə yalnız onlar üçün nəzərdə tutulan verilişlərə baxsın, – bu, mümkün deyil. Nəzərə alın­malıdır ki, uşaq da, gənc də, yaşlı nəsil də – hamı bütün verilişlərin po­tensial tamaşaçılarıdır. Cəmiyyətə təqdim olunan verilişlər cə­miy­yətin bütün təbəqələri üçün ən azı ziyansız olmalıdır. Sivil ölkələrdə fərqli verilişlərə baxmaq istə­yənlər kütləvi yayımdan yox, xüsusi ötü­rü­cülərdən, kabel xidmətindən istifadə edirlər. Yəqin bizdə də belə ol­ma­lıdır.

Televiziya verilişləri insanların psixikasına, mənəviyyatına həm də ona görə güclü təsir edə bilir ki, o, incəsənətin bütün forma­la­rın­dan və imkanlarından istifadə edir. Bu gün teatr və kino televiziya tərə­­fin­dən sıxışdırılır. Tamaşaçının musiqi seçimi də televiziyalan asılı vəziyyətə düşür. Əgər hansı konsertə getməyi, hansı tamaşaya və ya fil­mə baxmağı insan özü seçirdisə, televiziyada bu seçimi proqram ha­zır­layanlar edir. Ona görə də, onların üzərinə böyük mənəvi mə­suliyyət düşür. Lakin televiziyada çalışan və proqramları müəyyən edən insanlar da ümumi ictimai rəydən, ədəbi tənqidin və sənət­şü­nas­lı­ğın mövqeyindən çıxış edirlər və ya daha doğrusu,- etməlidirlər.

Məktəb proqramına hansı əsərləri salmaq haqqında böyük müza­kirələr ge­dir. Texniki təchizat yol verəndə, filmlər nümayiş et­dirilir, müəllim ona izahat verir. Oxucu və ya tamaşaçı fikri istiqa­mət­ləndirilir, şa­gird­lər bu mövzularda inşa yazırlar və s. Lakin bəlkə də, məktəbdən daha böyük təsir gücünə malik olan televiziyanın böyük imkan­la­rın­dan məqsədyönlü surətdə istifadə olunmur. Bu sahə nəinki pedaqoji pro­sesdən, hətta çox vaxt, ümumiyyətlə milli ideoloji kursdan kənar­da qalır.

Təbii ki, mətbuat və televiziyanı pedaqoji fikrin təsiri altına salmaq asan iş deyil. Lakin heç olmazsa, gənclərin məktəbdən asılı ol­ma­ya­raq aldıqları informasiya, bax­dıqları filmlər və s. məktəbdə müza­ki­rə oluna bilər və onların düzgün şərhi verilə bilər. Düzdür, bəzi fən­lə­rin tədrisində mətbuatla əlaqəli iş aparılır. Xüsusən xarici dil dərs­lə­rin­də qəzet materiallarından istifadə olunur. Bəzən buna ancaq dil baxımından yanaşılır. Lakin hər hansı bir mövzu, problem gün­dəmə gəlirsə, müəllim, sadəcə tələffüz və ya tərcümə ilə kifayət­lən­mə­yə­rək, məzmuna da öz münasibətini bildirmək səviyyəsində olmalıdır. Ya­xud müəllimlər televiziya verilişlərinin proqramlarını izləməli, məq­səd­li baxışlar təşkil edilməli və gənclərin daha çox tamaşa et­dik­ləri ve­ri­liş­lərin müzakirəsi təşkil olunmalıdır. Belə müzakirələr tele­viziyanın özündə də təşkil oluna bilər.

Bir zamanlar «Retro» rubrikası altında klassik bədii filmlər nümayiş etdirilərkən kinoşünaslar ona geniş şərh verirdilər. Bu, müəllif ideyasının gənclərə daha yaxşı çatdırılması və filmin tərbiyəvi missiyasının aşkarlanması baxımından çox faydalı idi. Belə şərhlər olmadıqda, filmdə göstərilən həyat tərzi­nin təbliğ, yoxsa tənqid olun­du­­ğu tamaşaçılara bəzən çatmır. Nəticədə müəllifin guya kritik olan ideyası əslində təb­li­ğat funksiyasını yerinə yetirmiş olur.

Mətbuatın səviyyəsi də, problemləri də cəmiyyətin xa­rakteri ilə, ümu­­­mi inkişaf səviyyəsi ilə şərtlənir. İctimai-siyasi sarsıntılar, keçidlər, inqilablar dövründə cəmiyyət ahəngdar inkişaf yolundan çıxır, müx­tə­lif daxili tərəflər arasında tarazlıq pozulur. Bu və ya digər ami­lin həd­dindən artıq aktivləşməsi nəticəsində cəmiyyət öz daxili müva­zi­­nətini itirir, iqtisadi, sosial və mədəni-mənəvi dis­balans yaranır. Cə­miy­yətdə də­­yişilmələr təkamül yolu ilə deyil, sıçrayışlar, çevrilişlər, in­qi­lablar yolu ilə baş ver­dikdə insan ilə ictimai mühit arasında olduqca müxtəlif ziddiyyətlər ortaya çıxır.

Dövlət senzurası ləğv olunduqdan və nəzarət funksiyası mət­bua­tın öz daxili əqidə və mənəviyyat senzoruna həvalə edildikdən son­ra mətbuat haqqında diskussiyalar, fikir mübadiləsi səngimək bilmir. Azad fikir və azad söz şəraitində mətbuatın qarşısında özünü dərk etmək vəzifəsi qoyulmuşdur. Lakin bu, heç də təkcə mətbuatın öz və­zi­fəsi olmayıb, bütün cəmiyyəti düşündürən aktual problemlərdən biri­dir. Mətbuat bazar iqtisadiyyatı şəraitində də öz başlıca miss­si­ya­sını unutmamalıdır. Peşəkar jurnalist mətbuata reketçiliklə, yaxud ki­mə isə yarınmaqla qazanc götürmək üçün yox, cəmiyyət, xalq, mil­lət qarşısında öz peşə borcunu yerinə yetirmək, ictimai rəyin reallığa adekvat surətdə formalaşmasına nail olmaqdır. İctimai şüurun düz­gün yönəldilməsi, hadisələrə ədalətli qiymət verilməsi üçün əvvəlcə jurnalistin özündən obyektiv məntiqi təhlil qabiliyyəti və ədalət hissi tə­ləb olunur.

Lakin bəzən “söz azadlığı” şüarının parıltısı fonunda meyarlar itir. Sözün daşıdığı həqiqət yükü, məsuliyyət arxa plana keçir və söz özü gerçəklikdən ayrılmış dəyərə çevrilir. Məsuliyyət itdikdə, meyar unudulduq­da isə söz meydanına girmək asan olur. Sözə haqlı da, haqsız da eyni imkanla malik olur. Haqq sözü ilə nahaq sözün ictimai rəyi formalaşdırmaq sahəsində bərabər imkanları yaranır. Düzgün seçim etmək məsuliyyəti yenə də oxucunun üzərinə düşür. Və burada ənənəvi paradoksallıq yenə də özünü göstərir. Bir tərəfdən, ictimai şüurun real səviyyəsi və cəmiyyətin mövcud mənəvi durumu mətbuat üçün meyar olur. Digər tərəfdən, bu mətbuatın üzərinə ictimai şüuru inkişaf etdirmək vəzifəsi düşür. Bunun üçün isə, ya jurnalistin mənəvi səviyyəsi cəmiyyətin orta mənəviyyat göstəricisindən heç olmazsa bir az yüksək olmalıdır, ya da o bü yüksəlişə cəmiyyətin elitasının mövqe­yi­ni kütlələrə çatdırmaqla nail olmalıdır.

Nəyə görə “inqilabi cəmiyyət” həmişə söz azadlığını ön plana çə­kir? Çünki inqilab kütlələrə arxalanır. Kütləni isə işə cəlb etmək çə­tin, sözlə ram etmək asandır. İqtisadi islahatları dəstəkləyənlər və ona qo­şulanlar azdır, keçid dövrünün keşməkeşlərindən işlə, əməli fəa­Liy­yət­lə, yara­dıcı, qurucu əməklə keçənlər, ilk dəfə cığır açmağa cü­rət edən­lər azdır, lakin müşahidəçi və tənqidçi mövqeyində duran, ancaq öz ürəyindən keçənləri eşitmək istəyənlər, işə deyil, sözə qoşulanlar isə çoxdur.

Demokratiya da çoxluğun mövqeyinə əsaslanır. Ona görə də, de­mokratik cəmiyyət quruculuğunda söz azadlığı, kütləvi informasiya va­si­tələri, mətbuat öncül rol oynayır. Sosial təkamül tələb edən de­mok­ratik cəmiyyət də çoxluğun mövqeyinə, kütləviliyə, azad fikrə və söz azadlığına istinad edir.

Lakin bu çoxluq o çoxluqdan deyil. Bu söz o sözdən, bu azad­lıq da o azadlıqdan deyil!

Birinci azadlıq – kütlə psixologiyasına arxalanan, kütlənin səviy­yə­sinə enən, fikirdən deyil, istəkdən, nəfsdən, emosiyadan, ehtirasdan çıxış edən söz azadlığıdır. Burada hikmətlə cilovlanmamış hiss hələ çox güc­lüdür. Qırmaq, dağıtmaq ehtirası hələ çox qəlbidir. Burada söz fi­kir­dən əsasdır; hələ gözlər açılmamış sözlər öz işini görür.

İkinci azadlıq – sosial gerçəkliyin elmi təhlilindən doğan yeni, azad, həqiqi fikrin, fikir azadlığının ifadəsi olan söz azadlığıdır. Bu­ra­da söz fikirdən sonra gəlir, ona görə də, bu azadlıq düşünmədən da­nışan çoxluğun yox, düşünən azlığın payına düşməlidir. Lakin belə söz çoxluğa çətin yiyələnə bilər. Buna nail olmaq üçün əvvəlcə çox­Lu­ğun düşüncə səviyyəsi yüksəldilməli, siyasi şüur mədəniyyəti forma­laş­ma­lıdır.

Söz azadlığı ideyası təhrif edildikdə və mütləqləşdirildikdə mət­bua­tı idarə edən ancaq bazar prinsipləri olur. Qəzeti maliyyələşdirmək və hətta ondan mənfəət götürmək üçün sensasiyalı məqalələr dalınca qaçmaq, yalana, şantaja, təhqirə, ədəbsizliyə, parnoqrafik löv-hələrə sə­xavətlə yer vermək və bununla da qəzetin sa-tılmasına nail olmaq, əl­bəttə, ilk baxışda rahat yolla, qazanc götürməyin bir üsulu sayıla bi­lər. Lakin bu, ancaq ilk baxışda belədir. Əslində burada sərf olunan ka­pital mənəvi kapitaldır. Qazanc götürmək üçün qoyulan inves­ti­si­ya, “maya” da, əslində milli-mənəvi dəyərlərimiz, əxlaqi sərvətimizdir. Öz “ideyalarını” çap etmək naminə, qəze­tini maliyyə böhranından xi­las etmək naminə, bir sərsəm özünütəsdiq ehtirası naminə (biz hələ de­mirik ki, kiminsə siyasi ambisiyaları naminə) xalqın əsrlərdən bəri qoruyub saxladığı əxlaqi məziyyətləri səxa­vətlə bada verənlər bazar iqtisadiyyatının burulğanından çıxmaq üçün əslində “bazar mətbuatı” yaratdıqlarını, görəsən, dərk edirlərmi?

Bəli, nəyi isə qurban vermədən, nə isə satmadan nə isə qa­zan­maq mümkün deyil. Asan yolla nailiyyət qazan­maq istəyənlər öz iş qüv­vəsini, gecəli-gündüzlü zəhmətini yox, bəlkə özləri də bilmədən milli mə­nafeləri satırlar.

Əsl mətbuat bazar iqtisadiyyatının bütün təbəd-dülatlarından al­nı açıq çıxmalıdır. Əlbəttə, fikrə, elmi təhlilə əsaslanan, şayiələrə uy­ma­yan, faktların dəqiqləşdirilməsini üstün tutan məqalələrin ya­zıl­ması çətindir. Buna çox vaxt tələb olunur. Bu tələblərə əməl etdikdə hər gün üçün nömrə hazırlamaq çətin olur, əlavə xərclər gedir və s. La­kin nə etməli? Əhalinin şüurlu təbəqəsinə ünvanlanan, insanların tə­fək­kür mədəniyyətini inkişaf etdirən, həqiqətən millətin tərəqqisinə xidmət edən qəzet, jurnal buraxmaq çətindir. Çox çətindir. Lakin baş­qa yol yoxdur. İtirilən, sərf olunan milli mənafe və dəyərlər yox, şəxsi zəh­mət, ilkin intellektual potensial olmalıdır.

Mətbuat əslində kimlərinsə mənafeyinə yox, milli mə-nafeyə xid­mət etməlidir. Lakin qəzetlərdə konkret jurnalistlər çalışır və onların hər birinin öz üslubu, öz təfəkkür səviyyəsi vardır. Ona görə də, bü­töv­lükdə qəzetin bu və ya digər cəbhəyə aid edilməsi çox vaxt şərti xa­rak­ter daşıyır. O qəzetlər ki, ancaq ştatlı jurnalistlərin cari vəzifə bor­cunu yerinə yetirməsi hesabına çıxır, onlar sağlam rəqabətə tab gətir­mə­yərək, yuxarıda təhlil etdiyi­miz ucuz vasitələrə əl atmağa məc­bur­dur­lar. O qəzetlərdə ki, jurnalistlər öz şəxsi fikirlərindən çox, ictimai rə­yi, xalq adından danışmağa mənəvi haqqı olan elm və mədəniy­yət xa­dimlərinin mövqeyini əks etdirirlər, onlar həm mətbua­tın me­yar­la­rı­na sadiq qalır, həm də rəqabətdən üzüağ çıxmağa şans qazanırlar.


İctimai rəy güclü silahdır. Lakin hər şey onun idarəetmə pul­tu­nun kimin əlində olmasından asılıdır. Məqsəd aydınlığı olmayanda, xaos şəraitində qəzetlər bəzən kimə və nəyə xidmət etdiyini özləri də bilmir.

Qələmin ən mühüm təsir imkanlarından biri kütləvi in­for­ma­siya vasitələri ilə ictimai şüura təsirdir ki, bu da beynəlxalq miqyasda si­yasi və mədəni-mənəvi hegemonluq üçün şərait yaradır. İstər bey­nəl­xalq informasiya sistemi, istərsə də ölkədaxili kütləvi infor-masiya va­si­tələri, mətbuat şüurlara təsir edərək ictimai rəy yaratmaq ba­xı­mın­dan məqsədyönlü surətdə idarə olu­na bilər. Ona görə də, bu vasitələrin han­sı səmtə yönəldil­məsindən, onların kimə, nəyə, hansı ideologiyaya xid­mət etməsindən çox şey asılıdır.

Yenicə müstəqillik əldə etmiş, “demokratiya”nın meyvələrini hələ təzə-təzə dadan, fikir müxtəlifliyi imkanından, söz azadlığından fey­ziyab olan, eyforiyaya düşən və hələ özünü ələ almaq imkanı tap­ma­yan milli mətbuatla artıq qərarlaşmış strateji yönümü olan, məq­səd­yönlü surətdə idarə olunan mətbuat arasında böyük fərq vardır.

Hər kəs necə istəyir, elə də yazırsa, bu, fərdi azadlıq nümunə­si­dir və milli azadlığa xidmət etməyə də bilər. Fərdi azadlıqların arxa­sın­da statistik determinizm durur və onun istiqamətini hansı isə ideo­lo­giyaya uyğun­laş­dırmaq çox böyük məharət tələb edir. Lakin kabinetdə otu­rub göydə raketləri idarə edənlər, görünür, bu məha­rətdən də məh­rum deyillər.

Dünyada gedən bütün bu prosesləri dərk etmək və qələmin tö­rət­diyi “mədəni” cinayətlərin qarşısını almaq üçün milli mətbuat bü­tün qüvvələrini səfərbər edərək milli maraqları təmsil etmək və mü­da­fiə etmək mövqe­yində dayanmalıdır. Mətbuat digər funksiyalarla ya­na­şı, gənc nəslin tərbiyəsi işində də məsuliyyət daşıdığını unutma­ma­lıdır.

Bizcə, bütün dövrlərdə və bütün ölkələrdə mətbu­a­tın informa­si­ya verməkdən başqa, bir böyük vəzifəsi də olmalıdır. Bu vəzifə maa­rif­çilikdən, milli mənəviyyatın təbliğindən ibarətdir. İndi uşaqlar üçün bu­raxılan tək-tük qəzet və jurnal («Tumurcuq», «Elli» və s.) is­tis­na ol­maqla təlim-tərbiyə işinə xidmət edən mətbuat orqanları çox azdır. «Ədə­biyyat və incəsənət», «Elm», «Azərbaycan müəllimi» kimi tə­yi­na­tına görə maarifçiliyə və bədii-estetik tərbiyə işinə xidmət etməli olan qəzetlər isə həftədə bir dəfə çıxır və görünür maliyyə çətinliyənə gö­rə öz işlərini daha operativ qurmaq imkanlarından məhrum­durlar. Elə­cə də, ədəbi-bədii və elmi-kütləvi jurnallar. Bizcə, elmi-kütləvi nəşr­lərin azlığı Azərbaycan maarif­çiliyinin real vəziyyətindən xəbər ve­rir. Təəssüf ki, tele­viziya proqramlarında da ən az yer ayrılan və ən key­fiyyətsiz hazırlanan məhz maarifçilik yönlü verilişlərdir. Bu boş­lu­ğu ancaq bəzi özəl televiziya kanallarının tərcümə edib göstərdiyi el­mi-kütləvi televiziya filmləri doldurur. Bitki və heyvanat aləmi, xarici öl­kə­lərin təbiəti və həyat tərzi ilə bağlı filmlər təkcə informasiya ba­xı­mın­dan deyil, həm də mənəvi-estetik tərbiyə baxımından çox əhə­miy­yət­lidir.


Hər bir şəxs ictimai həyatın yalnız müəyyən bir sahə­sində bila­va­sitə iştirakçıdır. Yerdə qalan dünya isə onu təşkil edən maddi və mə­nəvi hadisələrin bütün zənginliyi ilə kitablar vasitəsilə, qismən teatr və kinonun köməyi ilə, daha çox dərəcədə isə televiziya pən­cə­rə­sin­dən süzülə­rək insan mənəviyyatına daxil olur. Deməli, insanın dün­yanı necə dərk etməsi və dünyada necə mövqe tutması xeyli miq­dar­da bu pəncərənin şəffaflıq dərəcəsindən və onun hansı bucaq al­tın­da durmasından asılıdır.

İnsan televiziya vasitəsi ilə gündəlik qayğılardan, peşə fəaliyyə­ti­nin yeknəsəqliyindən, böyük insan qəl­binin sığmadığı mikromühitin məh­dudluğundan kənara çı­xaraq beynəlxalq hadisələrlə, qlobal prob­lem­lərlə, müxtə­lif xalqların, millətlərin, ölkələrin maddi istehsal fəaliy­yə­ti, mədəni həyatı, ədəbiyyatı, musiqisi ilə tanış olur. Bu baxımdan, in­sanın mənəvi-estetik inkişafı televiziyanın dünya mədəniyyətini necə təqdim etməsindən çox asılıdır. Mavi ekran insanın formalaşmasında sosial gerçəklikdən və təhsildən sonra üçüncü ən mühüm vasitədir. Ona görə də, televiziyanın öz işini müasir tələblər səviyyəsində qurma­sı­na xüsusi diq­qət yetirilməlidir.

Televiziya malik olduğu ən böyük auditoriyada tərbiyəçi qis­min­də də çıxış edə bilər, tərbiyəni pozan amil kimi də. Bu olduqca böyük bir fürsətdir. Ona görə də, telekanallar daha düzgün yol seç­mək üçün müvafiq ax­ta­rışlar aparır. Lakin bu axtarışları, yeni­likləri qeyd-şərtsiz uğur hesab et­mək doğru olmaz. Elmi təhlilə etinasızlıq göstərib sınaq-səhv me­to­du­nun rəhbər tutul­ması dövrün tələbi ilə, milli-mənəvi özünüdərk cəhd­ləri ilə bir araya sığmır.

Çox vaxt məhdud əhatəli, konkret bir məsələ ətrafında mahiy­yətə varmadan, təsvirçilik mövqeyindən o qədər uzun-uzadı söhbət gedir ki, tamaşaçı yorulur və müsiqi nömrə­sinə, əyləncəyə ehtiyac yaranır. So­sial, iqtisadi, mənəvi problemlər o qədər çoxcəhətli və rən­garəngdir ki, xüsusən indiki dövrdə bu problemlər hamını o dərəcədə narahat edir və maraqlandırır ki, zövq və idrakla hazırlanmış verilişdə müsiqi fa­silələ­rinə ehtiyac olmaya da bilər. Bizcə, əyləndirmək vərdi­şindən düşündürmək vərdişinə, fəal həyata sövq etmək vər­dişinə ke­çilməsi vaxtı artıq çoxdan çatmışdır.

Kim belə hesab edirsə ki, eyni bir veriliş hamını cəlb etmə­lidir, bü­tün tamaşaçıların zövqünə uyğun gəlməli­dir, - səhv edir. Adam­ların ümu­mi mədəni səviyyələri də, dərketmə qabiliyyətləri də, hadisələri qiymətləndirmək bacarıq­ları da, ixtisasları da, zövqləri də müxtəlifdir. Televi­ziya proqramı elə qurulmalıdır ki, konsertə baxmaq istəyən konsertə, komediyaya baxmaq istəyən komediyaya, faciəyə bax­maq istəyən faciəyə baxa bilsin. Kim istəsə həyatımızın sosial, iqtisadi və mənəvi problemlərinin elmi-fəlsəfi şərhi ilə, kim istəsə publisistik və ya bədii şərhi ilə tanış ola bilsin. Yoxsa bütün verilişlər, çoxluq təşkil etdiklərinə görə, ancaq əyləncə sevən tamaşaçıların zöv­qünə uyğun­laş­dırılsa, başqa- larının da zövqü tədricən kor­lanmazmı?

Televiziya işçiləri yəqin buna “istinad edirlər” ki, yumoristik no­vellalara, dedi-qodu tipli verilişlərə, son vaxtlar yaranmış bu tipli ba­yağı televiziya filmlərinə geniş yer verilməsini məhz tamaşaçılar özləri xahiş edir. Lakin, əvvəla, bu arzuların nə dərəcədə dərk edilmiş olması şübhəlidir; çünki belə verilişlər ideyasız adamlara daha çox xoş gə­lə bilər. İkincisi, arzuların özünün də istiqamətləndiricisi lazımdır və bu iş ideologiya zəminində olmalıdır. Əgər televiziya verilişləri düzgün ideo­loji istiqamətdə hazırlansa arzular da tədricən həmin istiqamətdə tər­biyə oluna­caqdır.

Dediklərimizdən belə çıxmamalıdır ki, biz mənəvi tərbiyə işin­də, milli əxlaqın antipodlarına qarşı kütləvi mübarizə işində incə­sə­nə­tin, televiziyanın böyük imkanlarından istifadə edilməsinin əleyhi­nə­yik. Əksinə, bu olduqca vacibdir. Lakin bu, eybəcərliyi təsvir etmək yo­lu ilə deyil, gözəlliyi tərənnüm etmək yolu ilə mümkündür.

Bizim cəmiyyətdə neqativ ünsürlər satira və yumorlarla deyil, yalnız kəskin dramatik səhnələrdə, güclü, müsbət obrazlarla müqayi­sə­də və onlara qarşı mübarizə şəraitində ifşa oluna bilər və yalnız bu zaman ədalətin qələbəsi zərurəti incəsənətdə təsdiq oluna bilər. Əgər indi ictimai həyatın aktual problemlərinə həsr olunmuş ciddi sənət əsər­ləri hansı isə səbəbdən yaranmırsa, heç olmazsa əvvəllər yazılmış, am­ma aktuallığını indi də saxlayan əsərlərə müraciət etmək olar.

Televiziya verilişlərində, kəskin dra­matizmi ilə fərqlənən bədii əsər­lər (belə əsərlər müasir ədə­biyyatda çox az olduğundan milli və xa­rici klassik irsə müraciət etmək olar) göstərsələr, tamaşaçılar səhər də, axşam da bəsit, gülünc “obrazlar” əvəzinə böyük xarakterli, möh­kəm əqidəli, incə ruhlu adamlarla rastlaşsalar, bu, onlarda ali hisslər, nə­cib duyğular, hər cür mənfi hallara qarşı mübarizə əzmi aşı­la­ya­caq­dır. Televiziya bu məqsədlə dünya klassiklərinin əsərlərinə, xüsusi mənəvi təsir gücünə malik olan milli adət və ənənələrimizin təbliğinə müraciət edə bilər.

Milli klassik musiqinin, saz sənəti və muğamatın yüngül musiqi tərəfindən sıxışdırılmasında, xarici təsirlərin artmasında televiziya verilişlə­ri­nin mənfi rolu çox böyükdür. Heç bir biznes marağı buna haqq qa­zan­dıra bilməz. Gənc nəslin milli mədəniyyət zəminində tərbiyəsi hər şeydən önəmlidir. Bu baxımdan ictimai televiziyanın tezliklə işə düş­mə­sinə böyük ehtiyac vardır.


Hal-hazırda ictimai həyatımızda baş verən demokratik də­yi­şik­lik­lər, aşkarlıq şəraitinin meydan açdığı cəsarətli ideyalar, əv­vəllər toxu­nul­maz sayılan sahələrin təhlil obyektinə çev­rilməsi mübahisə for­ma­sı­na, canlı diskussiyaya, fikir plüralizminə gətirib çıxarır və ya çıxar­ma­lıdır. Bunsuz televiziya dinamik, ziddiyyətli, sürətlə dəyişən zəma­nə­mi­zin nəbzini tuta bilməz.

“Yekdillik” ənənəsi hələ o dərəcədə güclüdür ki, fikir plüraliz­mi­nə asanlıqla uyğunlaşa bilmirik. Lakin bu, müvəqqəti çətinlikdir. Də­rin kök atmış stereotiplərdən yaxa qurtarmaq, fikrin qaysaqlanmış sət­hini keçərək alt qatlara nüfuz etmək vaxtı artıq çatmışdır və bu isti­qa­­mətdə televiziya daha inamlı addımlar atmalıdır. Həm də nümunə üçün uzağa getmək lazım deyil. AzTV ilə yanışı, özünü maliy­yə­ləş­dir­mək məcburiyyətində olan özəl televiziya kanalları da, yeri gəldikdə, biz­nes maraqlarından yüksək qalxaraq düşündürən və tərbiyəvi yönlü ve­rilişlər hazırlayırlar. Lakin bunlar hələ azdır. Hələ ki, televiziyanın tər­biyəyə vurduğu ziyan xeyri üstələyir.

Aşkarlıq və demokratikləşdirmə şəraitində diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biri də subyektiv səbəblər üzündən tarixin saxta­laş­dı­rılması meyllərini aradan qal­dırmaq, tarixə həqiqi elmi münasibəti bərpa etməkdən iba­rətdir. Tarixlə tərbiyə işinə geniş meydan açıldığı bir şəraitdə televiziya da bu istiqamətdə öz işini yenidən qurmağa ça­lı­şır. Milli mə­dəniyyətimizin inkişafında böyük xidmətləri olmuş, lakin pro­letkultçuluğun təsiri ilə, habelə sinfiliyin mütləq­ləşdirilməsi və ümumbəşəriliyin heçə endirilməsini nor­maya çevirən düşüncə tərzinin hökmü ilə yaddaşımızdan “silinmiş” şəxsiyyətlərin və hadisələrin yad­da­şımızda bərpa olunması işində televiziya böyük xidmət göstərə bi­lər.

Televiziyanın əsas funksiyasının biri də maarifçilikdir. Tamaşa­çı­la­rı elmi nailiyyətər haqqında məlumat yox, bu nailiyyətlərin koq­nitiv məz­munu yox, onların insan mənəviyyatı ilə, ictimai həyatla, qlobal prob­lemlər və gün­dəlik qayğılarla əlaqəsi maraqlandırır. Belə prob­lem­lər respublikamızda çoxdur. Onların üzə çıxarılmasında və cəmiy­yə­tin mühakiməsinə veriməsində mətbuatın, radio və televizi­yanın üzə­rinə böyük məsuliyyət düşür.

Müasir həyatda elmlə bağlılıq getdikcə artdığı halda, respubli­kA­mı­zın mətbuatında və televiziyada (biz radionun bir sıra müsbət ənənə­lərini nəzərə alaraq onu bu sırada saymırıq) elmi-fəlsəfi səpkili söh­bətlərə getdikcə daha az yer verilir. Televiziya şerlə, ədəbiyyatla, sə­nət adamları ilə hərtərəfli əməkdaşlıq etdiyi halda, elmlə, ciddi so­sial tədqiqatla, alimlərlə, filosoflarla əlaqə getdikcə zə­ifləyir. Halbuki gənc­lərimizin məhz intellektual inkişaf sə­viyyəsi narahatlıq doğurur və ölkəmizdə elmi-kütləvi proqramların yayımlanmasına daha böyük ehti­yac vardır. Nəşriyyat­ların özəlləşdiyi bir şəraitdə az tirajlı ədəbiy­yat sa­yılan elmi və elmi-kütləvi kitabların ümumiyyətlə çap olun­maması təhlükəsi yaranır. Bizcə, belə məsul bir vaxtda bütün kütləvi infor­ma­si­ya vasitələri, o cümlədən də televiziya, mədəniyyətimizin aqi­­­bətini dü­şünə­rək uzaqgörənlik göstərməli, elmi-fəlsəfi fikrin və bu sahədə ya­zılan uğurlu kitabların təbliği mövqe­yindən çı­xış etməlidir. Kə­nar­dan baxan bizim televiziya proqramı­nın çeşidindən və məz­munundan çı­xış edərək ölkəmizin mədəni həyatı haqqında fikir yürüt­mək istəsə, yəqin onu tək qanadla uçmaq iddiasında olan quşa bənzədərdi. Za­manın tələbi ilə bir araya sığmayan belə vəziyyət – mədəni həyatımız­da­kı disproporsiyanın, adamların düşüncə tər­zinə hopmaqda olan el­mi-fəlsəfi fikrə həqarətli münasibə­tin nəticəsidir. Həm də bu mü­na­si­bəti göstərişlə, qərarla də-yişmək mümkün deyil. Vəziyyəti mü­rək­kəb­ləş­dirən onun obyektiv əsasa malik olmasıdır. Uzun illər ərzində elmi həqiqətləri saxta şüarlarla əvəz etmək məha­rətinə görə irəli çəkilən və layiq olmadıqları halda “filosof” adını, “alim” adını daşıyan adamlar bu adları nüfuzdan salmışlar­dır. Lakin yaranmış vəziyyəti düzəltmək əvə­zinə, inkarçı­lıq mövqeyi tutmaq, nihilizmə uymaq nə dərəcədə düz­gün­dür? Subyektivizmlə, saxta “elm­lə” yanaşı, həqiqi elmdən və alim­lər­dən də imtina edilməsinə yol ver­mək olarmı?

Elmi-fəlsəfi fikrə qarşı belə birtərəfli münasi­bəti dəyişdirmək vax­tı, bizcə, artıq çatmışdır. Bu gün respublikamızda ideoloji yenidən­qur­ma­nın taleyi sağlam fikirli cəmiyyətşünas alimlərimizin nə dərəcədə üzə çıxa­rılmasından və kütləvi informasiya vasitələrinin onlara nə də­rə­cədə qapı açmasından çox asılıdır. Lakin hələ də bu sa­hədə ciddi tər­pəniş hiss olunmur.

Belə bir faktı nə ilə izah etmək olar ki, televizaya verilişlərinin ək­sə­riyyətində nəinki aparıcılar, hətta dəvət olunan qonaqlar, “mü­tə­xəs­sislər” bir qayda olaraq ya siyasətçilər, ya da sənət adamları və ədəbiyyatçılardır. Musi­qi­nin, poeziyanın, ədəbiyyatın təbliği yaxşı haldır. Lakin bu məqsədə xid­mət edən xüsusi verilişlər var. Söhbət ictimai həyatın olduqca kəs­kin, mürəkkəb problemlərinin təhlilindən gedəndə jurnalist və şair möv­qeyi ilə yanaşı, alim və filosof möv­qeyinin də dinlənməsi çox va­cib­dir. Yalnız ədəbiyyat və təsvirçi publisistika prizmasından baxdıq­da ictimai həyatda yaranmış mürək­kəb sosial və mənəvi şəraitin tam mən­zərəsini, daxili tərəf­lərini, kök­lərini görmək mümkün deyil. Ciddi el­mi-nəzəri əsasa istinad etməyən quruculuq işi uğurla nəticələnə bilməz.

Televiziyanın mühüm vəzifələrindən biri, bir tərəf­dən, ictimai hə­ya­tın mənəvi və nəzəri əsaslarını təbliğ etmək, digər tərəfdən də, konkret prob­lem­ləri məhz həmin nəzəri əsaslar mövqeyindən izah etməkdir. Bu məq­sədlə tez-tez nəzəri söh­bətlərə, mütəxəssislərlə fikir mübadiləsinə ge­niş yer ve­rən xarici televiziya kanallarından nümunə götürmək məq­sədəuyğun olardı.

Elmə, alimlərə etinasızlığı xüsusi qeyd etməkdə məq­sədimiz heç də sənət adamlarının, yazıçıların intellek­tual imkanlarını şübhə altına almaqdan ibarət deyil. Ək­sinə, son vaxtlarda ədəbiyyatımızda publi­sis­­ti­kaya ciddi meyl duyulmaqdadır ki, bu da yazıçı-vətəndaş möv­qe­yi­nin bə­dii ədəbiyyat çərçivəsindən kənara çıxdığını və hadisələrə da­ha operativ reaksiyaya ehtiyac yarandığını göstərir.

Lakin əsas məqsəd faktlar, hadisələr arxasındakı ma­hiyyətləri, da­ha dərin səbəbləri aşkara çıxarmaqdan ibarət olmalıdır. Hadisələrin emosional şərhi tərbiyəvi baxım­dan faydalı olsa da, problemin həlli yolunu göstərmir. Mə­sələn, gənclərin kəndi tərk etməsi probleminə ba­xaq. Burada kökdən, torpaqdan, ata-baba yurdundan danışmaq, və­təndaşlıq hissini yada salmaq azdır. Nəzərə alınmalıdır ki, şəhərə axın mənəvi-estetik problem olmaqdan daha çox, sosial-iqtisadi və so­­sial-mənəvi problemdir. Ona görə də, vəziyyətə yalnız mənəvi me­yar­dan çıxış edərək qiymət vermək kifayət deyil. Hadisənin əsil kökü araşdırıldıqda onun daha böyük pro­blemlərlə bağlı olduğu üzə çıxır. Kənddən şəhərə axının qarşısını almaq üçün ata yurduna məhəbbət bir yana dursun, kəndin mədəni inkişaf səviyyəsini formal göstəricilər baxımından yüksəltmək də hələ azdır; bunun üçün, ilk növ­bədə, sə­mə­rə­li təsərrüfat sistemi, mədəni-mənəvi iqlim yaradılması lazım­dır. Kənd rayonlarında amiranə-rəhbərlik metodunun təmərküzləşmə­si şəhə­rə nisbətən bəzən daha güclü ol­duğundan insana münasibət sa­hə­sində daha dözülməz vəziyyət yaranır ki, bu vəziyyəti də­yi­ş­mə­dən, adamları kəndə səsləməyin faydası yoxdur. Televiziya da bu tipli prob­lemləri işıqlandırarkən həyəcan təbili çalmaqla yanaşı, müvafiq təh­lili aparlıması üçün təşəbbüs göstərməlidir. Bu, tamaçılarda emos­sional reaksiya yaratmaqla kifayətlənməyərək analitik təfək­kü­rün inkişafı üçün də yardım ola bilər.

Televiziya işçiləri yəqin buna “istinad edirlər” ki, yumoristik no­vellalara geniş yer veriləməsini məhz zəh­mətkeşlər özləri xahiş edir. La­kin, əvvəla, xahiş edənlə­rin nə dərəcədə zəhmətkeş olmaları şüb­hə­li­dir; çünki yu­xarıda əsaslandırdığımız kimi, belə verilişlər ideyasız adam­lara daha çox xoş gələ bilər. İkincisi, arzuların özünün də isti­qa­mət­ləndiricisi məhz idealogiya olmalıdır. Əgər televiziya verilişləri düz­gün idealoji istiqamətdə aparsa, arzular da tədricən həmin isti­qa­mət­də tərbiyə oluna­caqdır.

Dediklərimizdən belə çıxmamalıdır ki, biz mənəvi tərbiyə işin­də, milli əxlaqın antipodlarına qarşı kütləvi mübarizə işində incə­sə­nə­tin, televiziyanın böyük imkanlarından istifadə edilməsinin əley­hi­nə­yik. Əksinə, bu, olduqca vacibdir. Lakin bu, heç əd eybəcərliyi təsvir etmək yo­lu ilə deyil, gözəlliyi tərənnüm etmək yolu ilə mümkündür.

Bizim cəmiyyətdə antipodlar satira və yumorlarla deyil, yalnız kəs­kin dramatik səhnələrdə, güclü, müsbət obrazlarla müqayisə və zid­diyyətdə ifşa oluna bilər və yalnız bu zaman ədalətin qələbəsi zə­ru­rə­ti incəsənətdə təsdiq oluna bilər.

Televiziya verilişlərində vahid süjeti, kəskin dra­matizmi ilə fərq­lənən əsərlər (belə əsərlər müasir ədə­biyyatda çox az olduğundan klas­sikaya da müraciət etmək olar) göstərsələr, tamaşaçılar səhər də, ax­şam da bəsit, gülünc “obrazlar” əvəzinə böyük xarakterli, möhkəm əqi­dəli, incə ruhlu adamlarla rastlaşsalar, bu, onlarda ali hisslər, nəcib duy­ğular, hər cür mənfi hallara qarşı mübarizə əzmi aşı­layacaqdır. Te­leviziya bu məqsədlə dünya klassiklərinin əsərlərinə, xüsusi mənəvi tə­sir gücünə malik olan milli adət və ənənələrimizin təbliğinə müraciət edə bilər.



Bir sözlə, televiziyanın gənc nəslin tərbiyəsində rolu və deməli, həm də məsuliyyəti müqayisəolunmaz dərəcədə böyükdür. Televiziya uşaqların nitqinə, hərəkət və davranışlarına, düşüncəsinə elə «gizli» təsir edir ki, valideynlə övlad arasında fərqli dünyagörüşünün, zövq fərqlərinin nə vaxt və necə yarandığını heç hiss də etmirik. Valideyn­lə­rin və məktəbin televiziya və internetin simasında necə güclü rəqib­lə­ri­nin olduğunu da, bəzən nəzərə almırıq. Lakin bu dövr, daha əvvəlki dövr deyil. Ona görə də, indiki uşaqların və gənclərin tərbiyəsi haqqında düşü­nər­kən mühiti dəyişən və formalaşdıran yeni texniki vasitələr unudul­ma­malıdır.





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət