Ana səhifə

İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyi Paytaxt yerli özünüidarəetməsi: beynəlxalq təcrübə və Bakı şəhəri üçün təklif olunan özünüidarə sistemi baki 2009


Yüklə 463.69 Kb.
səhifə4/6
tarix26.06.2016
ölçüsü463.69 Kb.
1   2   3   4   5   6

Paytaxt şəhərləri ilə dövlətin digər səviyyələri arasındakı münasibətlər

Paytaxt şəhərləri ilə hökumətin digər səviyyələri arasındakı münasibətlərdən danışarkən paytaxt şəhərlərinin yerli özünüidarə orqanları ilə onların inzibati rayonları arasındakı münasibətlər, paytaxt şəhərləri ilə digər dövlət qurumları arasındakı münasibətlər və paytaxt şəhərləri ilə mərkəzi hökumət arasındakı münasibətlər nəzərdə tutulur.


A) Paytaxt şəhərləri ilə onların inzibati ərazi vahidləri (rayonları) arasında münasibətlər (iki pilləli sistemlər)
Bu cür münasibətlərdən danışarkən, 2 əsas müxtəlif sistemin olduğu müşahidə olunur:

  1. Birinci qrupa daxil olan paytaxt şəhərlərində iyerarxiyalı idarəetmə sistemi mövcud olmur, hər iki səviyyə müstəqil statusa malikdir və onların hər birinin qarşılıqlı maraqlarına əsaslanır. Lakin bu cür sistemlər nisbətən mürəkkəb hesab edilir və bir sıra hallarda hər iki səviyyənin paralel səlahiyyətlərə malik olma təhlükəsini yaradır. Buna baxmayaraq, əksər hallarda inzibati rayonlar və paytaxtın vahid idarəetmə orqanları bir-birindən asılı olmurlar və hər iki səviyyə müstəqil öhdəlik və səlahiyyətlərə malik olurlar və bu öhdəlik və səlahiyyətlər qanunvericilikdə açıq şəkildə əks olunur. Bu halda hər iki səviyyə müstəqil yerli özünüidarə orqanı hesab edilir və öz hüquq və öhdəliklərini həyata keçirməkdə müstəqildirlər. Buna baxmayaraq, bəzi paytaxt şəhərlərində şəhərin vahid idarəetmə orqanı öz inzibati rayonları barədə “çərçivə fəaliyyəti” proqramını tətbiq edir. Bu halda, paytaxtın inzibati rayonlarının yerli özünüidarə orqanlarının fəaliyyətlərinin məhdudlaşması təhlükəsi yaranır.

  2. Digər qrupa isə iyerarxiyalı idarəetmə sisteminə malik paytaxt şəhərləri daxil edilir. Bu halda paytaxtın inzibati ərazilərinin yerli özünüidarəetmə orqanları paytaxt şəhələrinin vahid idarəetmə orqanı tərəfindən yaradılır. Bu zaman inzibati ərazilərdəki yerli özünüidarəetmə orqanları paytaxtın vahid idarəetmə orqanına tabe qurumlar hesab edilirlər. Bu sistemin tətbiq olunduğu paytaxt şəhərlərində birinci və ikinci səviyyələrin bir-birinə tabeçilik dərəcəsindən asılı olaraq, müxtəlif tipli idarəetmə modelləri meydana çıxa bilər. Bu modeldə paytaxtın kənar rayonları əsasən şura tərəfindən yaradıldığından inzibati ərazi vahidinin yerli özünüidarə orqanına verilən səlahiyyətin həcmi paytaxt şəhərinin vahid yerli özünüidarə orqanının (şuranın) qərarından asılı olur. Bu cür idarəetmə sistemlərində paytaxt şəhərlərinin vahid yerli özünüidarəetmə orqanı yerli inzibati ərazirlərin sayını və sərhədlərini müəyyən edir, onlara həvalə olunan səlahiyyətləri dəqiqləşdirir və onlara lazımı maliyyə resurslarının transfertini reallaşdırırlar. Beləliklə, paytaxtın inzibati rayonlarının yerli özünüudarə orqanları hüquqi baxımdan onlara həvalə olunmuş öhdəlikləri yerinə yetirirlər. Bu sistemin tətbiq olunduğu paytaxt şəhərlərində paytaxtın vahid idarəetmə orqanının inzibati rayonlar üzərində böyük səlahiyyətə malik olmasına baxmayaraq, ümumlikdə praktikada inzibati rayonların yerli özünüidarə orqanlarına öz təklifləri ilə çıxış etmək imkanı verilir. Məsələn, Vyanada paytaxtın inzibati ərazi vahidlərinin yerli özünüidarə orqanları müvafiq rayonun infrastrukturu ilə bağlı təkliflər və strategiyalar təqdim edirlər.

Ümumilikdə paytaxt şəhərlərinin vahid özünüidarəetmə orqanı ilə onların inzibati ərazi vahidlərinin yerli özünüidarə orqanları arasındakı münasibətlərdən bəhs edilərkən bu iki pillə arasında səlahiyyət və öhdəlik bölgüsünün nə cür aparıldığı və hansı qanunlara əsaslandığı maraq doğurur. Belə ki, əksər hallarda səlahiyyət bölgüsü dövlət qanunvericilik və ya paytaxt şəhərinin müvafiq hüquqi sənədləri ilə tənzimlənir. Məsələn, Vyana və Berlin şəhərlərində paytaxt şəhərlərinin iki idarəetmə pilləsi arasındakı səlahiyyət bölgüsü və münasibətlər «Land» qanunvericiliyi ilə tənzimlənir. Paytaxt şəhərlərinin inzibati rayonlarının yerli özünüidarə orqanlarının həyata keçirdiyi funksiyalara və öhdəliklərə gəldikdə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, iki və daha artıq inzibati rayonu və ya bütün paytaxtı əhatə edən məsələrlərin həllində paytaxt şəhərlərinin vahid yerli özünüidarə orqanı, gündəlik cari inzibati məsələlərin həllində isə müvafiq inzibati ərazi vahidlərinin yerli özünüidarə orqanları səlahiyyət daşıyır. Buna baxmayaraq, paytaxt şəhərlərinin bu iki pilləsi arasında funksiya və öhdəliklərin bölgüsü üzrə beynəlxalq təcrübədə istifadə olunacaq vahid meyarlar mövcud deyildir və hər paytaxt şəhəri öz yerli şəraitinə uyğun olaraq meyarlar tətbiq edə bilər. Bu cür meyarlar əsasən paytaxt şəhərlərinin idarə edilməsinin iki pilləsi arasındakı səlahiyyət və funksiya bölgüsünü özündə əks etdirən qanunvericilikdə göstərilir. Avropa Şurası isə paytaxtın vahid yerli özünüidarəetmə qurumu ilə onun ərazi vahidlərinin yerli özünüidarəetmə qurumları arasında tipik səlahiyyət bölgüsünün aşağıdakı qaydada formalaşdırılmasını daha məqsədəuyğun hesab edir:


Cədvəl 11

Paytaxt şuraları və inzibati rayonlar arasında səlahiyyət bölgüsü


Paytaxt şəhərlərinin vahid yerli özünüidarə orqanının səlahiyyətləri

Paytaxt şəhərlərinin inzibati rayonlarının yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətləri

Paytaxt şəhəri üzrə inkişaf planı

Sosial qayğı

İctimai nəqliyyat

İlkin səhiyyə xidmətləri

Yolların təmiri

Orta təhsil

Kommunal xidmətlər

Ətraf mühitin mühafizəsi

Xəstəxanalar və xüsusi səhiyyə xidmətləri

Mədəniyyət, idman və əyləncə

İctimai asayiş, polis




Mənbə: Avropa Şurası, 2007
B) Paytaxt şəhərləri ilə digər dövlət qurumları arasında münasibətlər
Paytaxt şəhərlərinin digər dövlət qurumları ilə münasibəti dedikdə paytaxt şəhərlərinə rəhbərlik, onların mərkəzi hökumətlə münasibəti, digər yerli özünüidarə orqanları (regional, əyalət və metropol) və qonşu yerli özünüidarə orqanları ilə münasibəti nəzərdə tutulur. Bu cür münasibətlər paytaxt şəhərlərinin müstəqilliyin əhatə dairəsini və digər qurumların paytaxt idarəçiliyinə nə dərəcədə təsir göstərdiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir.

  1. Paytaxt şəhəri ilə mərkəzi hökumət arasında münasibətlər: Bu cür münasibətlər iki mənada başa düşülə bilər. Birincisi, bu münasibət paytaxt şəhərlərinin yerli özünüidarə orqanlarının mərkəzi hökumət və nazirliklərə münasibəti anlamına gəlir. Tərcrübə göstərir ki, paytaxt şəhərlərinin yerli özünüidarə orqanları ilə mərkəzi hökumət və nazirliklər arasındakı münasibətlər ölkənin digər yerli özünüidarə orqanları ilə bu qurumlar arasındakı münasibətlərlə eynidir. İkincisi, mərkəzi hökumətin paytaxt şəhərinin idarəçiliyinə nə dərəcədə təsir göstərməsi anlamına gəlir. Belə ki, paytaxt şəhərinin nüfuzu və imkanları kifayət qədər çox olan paytaxt şəhərlərində mərkəzi hökumətin həmin paytaxtların idarəçiliyinə daha çox təsir meyli olur. Paytaxt şəhərlərin o qədər də ciddi əhəmiyyətə malik olmadığı ölkələrdə isə, mərkəzi hökumətin paytaxtın idarəçiliyinə təsir meyli zəif olur. Paytaxt şəhərləri ilə mərkəzi hökumət arasında münasibətlər əsasən bu iki tərəf arasındakı hüquqi razılaşmalarla tənzimlənir.

  2. Paytaxt şəhərləri ilə regionlar arasında münasibətlər: Paytaxt şəhərləri ilə regionlar arasında münasibətlərin hansı səviyyədə qurulması paytaxt şəhərlərinin statusuna o qədər ciddi təsir göstərmir. Tədqiq olunan ölkələrin paytaxt şəhərlərinin bəzilərinin (məs: Praqa və Berlin) həm də region hesab edilmələri isə bu münasibətlərin daha səmərəli qaydada tənzimlənməsinə şərait yaradır. Bununla belə, həm də region statusu olmayan paytaxt şəhərləri (məs: Kopenhagen və Stokholm) ilə regionlar arasındakı münasibətlər həmin ölkələrin regionları ilə müvafiq yerli özünüidarə orqanları arasındakı münasibətlərlə eyni səviyyədə durur.


1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət