Ana səhifə

Ecaz­kar can­LI­lar harun yəhya müƏLLİf və onun əSƏRLƏRİ haqqinda


Yüklə 424.65 Kb.
səhifə4/6
tarix26.06.2016
ölçüsü424.65 Kb.
1   2   3   4   5   6

Tə­sa­düf­lə­rin və ya hər han­sı baş­qa ba­lı­ğın can­lı­la­ra ya­şa­dıq­la­rı mü­hi­tin rən­gi­ni ver­mə­si müm­kün de­yil. Bir ba­lı­ğın, yen­gə­cin və ya bir xər­çən­gin rəng­lə­ri tə­yin et­mə­si və özün­də rəng də­yiş­di­rən sis­tem­lər ha­sil edə bil­mə­si də qey­ri-müm­kün­dür. Be­lə bir sis­te­min plan­laş­dı­rıl­ma­sı, can­lı­lar­da bu sis­te­min ya­ra­dıl­ma­sı yal­nız çox yük­sək bir güc sa­hi­bi tə­rə­fin­dən ve­ri­lə bi­lər.

Bu üs­tün gü­cün sa­hi­bi Al­lah­dır. Bü­tün can­lı­la­rı ma­lik ol­duq­la­rı xü­su­siy­yət­lə­ri ilə bir­lik­də və ya­şa­dıq­la­rı mü­hi­tə uy­ğun ola­raq Ja­ra­dan Al­lah­dır. Al­lah ya­rat­dı­ğı bü­tün can­lı­lar­dan xə­bər­dar ol­du­ğu­nu bi­zə ayə­lə­rin­də be­lə bil­di­rir:

«Mə­gər ya­ra­dan bil­məz­mi?! Al­lah in­cə­li­yi­nə qə­dər bi­lən­dir, xə­bər­dar­dır! Je­ri si­zə ram edən Odur. Onun qoy­nun­da gə­zin, Al­la­hın ru­zi­sin­dən ye­yin. Axır dö­nüş də Ona­dır» («Mülk» su­rə­si, 14-15).
DƏ­NİZ AJ­ĞIR­LA­RI­NIN MA­RAQ­LI XÜ­SU­SİJ­JƏT­LƏ­Rİ
Də­niz ay­ğır­la­rı­nı te­le­vi­zor­da və ya ki­tab­lar­da gö­rə bi­lər­si­niz. On­la­rın ata bən­zə­yən qey­ri-adi xa­ri­ci gö­rü­nü­şü və yır­ğa­la­na­raq hə­rə­kət et­mə­si yə­qin ki, si­zin də diq­qə­ti­ni­zi çək­miş­dir. Bəs bu can­lı­la­rın tə­səv­vür edi­lən­dən də ki­çik ol­duq­la­rı­nı bi­lir­di­niz­mi? Də­niz ay­ğır­la­rı­nın bo­yu 4-30 sm ara­sın­da olur və on­lar əsa­sən də­niz sa­hil­lə­rin­də, yo­sun və bit­ki­lə­rin ara­sın­da ya­şa­yır­lar. Bə­dən­lə­ri­ni ör­tən sü­mü­yə­bən­zər zi­reh bu hey­van­la­rı təh­lü­kə­dən qo­ru­yur. Bu zi­reh o qə­dər möh­kəm­dir ki, hət­ta öl­müş qu­ru bir də­niz ay­ğı­rı­nın zi­re­hi­ni qır­maq müm­kün de­yil.

Də­niz ay­ğı­rı­nın ba­şı bə­də­ni­nə düz bu­caq al­tın­da bir­lə­şir. Baş­qa heç bir ba­lıq­da be­lə xü­su­siy­yət yox­dur. Bu­na gö­rə də də­niz ay­ğır­la­rı su­da bə­dən­lə­ri düz (şa­qu­li) və­ziy­yət­də ol­maq şər­ti­lə üzür və on­lar baş­la­rı­nı yu­xa­rı və aşa­ğı hə­rə­kət et­di­rə bi­lir­lər. La­kin baş­la­rı­nı sa­ğa-so­la hə­rə­kət et­dir­mir­lər. İn­di isə bir­lik­də dü­şü­nək. Bu xü­su­siy­yət baş­qa can­lı­lar­da ol­sa, baş­la­rı­nı sa­ğa-so­la çe­vi­rə bil­mə­dik­lə­ri­nə gö­rə on­lar üçün təh­lü­kə ya­ra­na bi­lər. La­kin də­niz ay­ğır­la­rı be­lə bir bə­dən qu­ru­lu­şu sa­yə­sin­də heç bir prob­lem­lə üz­ləş­mir­lər. Də­niz ay­ğır­la­rı­nın göz­lə­ri bir-bi­rin­dən ay­rı, hər tə­rə­fə sər­bəst hə­rə­kət edə bi­lə­cək və dön­dü­yü za­man hər tə­rə­fi gö­rə bi­lə­cək şə­kil­də ya­ra­dıl­mış­dır. Bu sə­bəb­dən baş­la­rı­nı sa­ğa-so­la çe­vi­rə bil­mə­sə­lər də ət­raf­la­rı­nı ra­hat gö­rür­lər.

Bu can­lı­nın su­da­kı hə­rə­kət­lə­ri də diq­qə­ti cəlb edir və on­la­rın üz­mə­si də xü­su­si bir sis­tem sa­yə­sin­də baş ve­rir. Də­niz ay­ğır­la­rı­nın üz­mə ki­sə­lə­ri var və bu ki­sə­də olan ha­va­nın miq­da­rı­nı də­yiş­mək­lə su­da enib-qal­xır­lar. Əgər bu ha­va ki­sə­si zə­rər gö­rər­sə və ya az da ol­sa qaz iti­rər­sə, də­niz ay­ğı­rı də­ni­zin di­bi­nə çö­kər. Bu və­ziy­yət isə də­niz ay­ğı­rı üçün ölüm de­mək­dir. Bu­ra­da diq­qə­ti çə­kən bir mə­qam da var. Üz­mə ki­sə­sin­də­ki ha­va­nın miq­da­rı çox həs­sas şə­kil­də mü­əy­yən edi­lib. Be­lə­lik­lə, hər han­sı bir də­yi­şik­lik hey­va­nın ölü­mü­nə sə­bəb ola bi­lər.

Bu həs­sas pla­nın bi­zə gös­tər­di­yi hə­qi­qət isə çox mü­hüm­dür. Əgər də­niz ay­ğır­la­rı bu həs­sas plan­la ya­şa­ya bi­lir­sə, bu hal on­la­rın ilk ya­ran­dıq­la­rı za­man ey­ni xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik ol­du­ğu­nu gös­tə­rir. Jə­ni də­niz ay­ğır­la­rı tə­ka­mül­çü­lə­rin id­dia et­di­yi ki­mi, bu xü­su­siy­yət­lə­ri mü­əy­yən müd­dət ər­zin­də qa­zan­ma­yıb­lar. On­lar bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri ilə bir­lik­də, bir an­da yox­dan ya­ra­dı­lıb­lar. Kai­nat­da­kı hər bir can­lı ki­mi də­niz ay­ğır­la­rı­nı da bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri ilə bir­lik­də qü­sur­suz şə­kil­də Al­lah ya­rat­mış­dır.

Su al­tın­da ya­şa­yan can­lı növ­lə­rin­dən yal­nız bi­ri olan də­niz ay­ğır­la­rın­da­kı plan­lı ya­ra­dı­lış Al­la­hın son­suz gü­cü­nün, son­suz el­mi­nin gös­tə­ri­ci­si­dir.
CIR­CI­RA­MA (İYNƏ­CƏ) UÇUŞ ME­XA­NİZ­Mİ Kİ­Mİ
Cır­cı­ra­ma­nı (iy­nə­cə­ni) su olan bir çox yer­lər­də gör­mək müm­kün­dür. Əgər bu hə­şə­ra­tı ta­nı­yır­sı­nız­sa, onun nə qə­dər bö­yük sü­rət­lə hə­rə­kət et­mə­si­nin və ani ma­nevr­lər et­mə­si­nin şa­hi­di ol­mu­su­nuz. Bil­mə­yən­lə­rə iy­nə­cə­dən bir az bəhs edək.

İy­nə­cə­lər xa­ri­ci gö­rü­nüş ba­xı­mın­dan ver­tol­yo­ta bən­zə­yir. Bu hə­şə­rat han­sı sü­rət­lə və han­sı tə­rə­fə hə­rə­kət edir­sə et­sin, ani ola­raq çev­ri­lib ar­xa­ya uça bil­mək ki­mi qü­sur­suz bir uçuş qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik­dir. Be­lə ki, ovu­na hü­cum et­mək üçün ha­va­da hə­rə­kət­siz da­ya­na və mü­va­fiq və­ziy­yət­də göz­lə­yə bi­lir. O, bu­nu çox sü­rət­lə çırp­dı­ğı qa­nad­la­rı sa­yə­sin­də ba­ca­rır. Bun­dan əla­və, bu və­ziy­yət­də cəld bir hə­rə­kət­lə ovu­na tə­rəf dö­nə bi­lir. Bun­lar iy­nə­cə­nin bu­gün­kü in­ki­şaf et­miş tex­no­lo­gi­ya­nın məh­su­lu olan ver­tol­yot­lar üçün la­yi­hə təş­kil edə­cək ma­nevr qa­bi­liy­yət­lə­rin­dən yal­nız bi­ri­dir.

İy­nə­cə­nin bə­də­ni me­tal tə­bə­qə ilə ör­tül­müş tə­si­ri ba­ğış­la­yan həl­qə­vi qu­ru­lu­şa ma­lik­dir. Açıq ma­vi­dən tünd qır­mı­zı­ya qə­dər müx­tə­lif rəng­lə­rə ma­lik olan iy­nə­cə­nin üst his­sə­sin­də bi­ri ön­də, di­gə­ri ar­xa­da ol­maq­la iki cüt qa­nad var. İy­nə­cə uçar­kən bu qa­nad­lar­dan ön­də­ki iki qa­nad onun yu­xa­rı qal­dı­rır, ar­xa­da­kı iki qa­nad isə aşa­ğı en­di­rir.

İy­nə­cə­nin bu qa­nad for­ma­sı­nın nü­mu­nə gö­tü­rül­mə­si və müa­sir tex­no­lo­gi­ya­dan is­ti­fa­də edil­mə­si yo­lu ilə Skors­ki ad­lı ver­tol­yot­lar is­teh­sal edi­lib. Əv­vəl­cə iy­nə­cə­nin şək­li bir kom­pü­te­rə yük­lə­nib. Kom­pü­ter­də iy­nə­cə­nin ha­va­da­kı hə­rə­kət­lə­ri nə­zə­rə alı­na­raq 2000 ədəd xü­su­si şə­kil çə­ki­lib. Apa­rı­lan araş­dır­ma­lar nə­ti­cə­sin­də Skors­ki­nin əs­gər və sur­sat da­şı­maq üçün is­teh­sal et­di­yi çox möh­kəm və yük­sək hə­rə­kət qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik olan ye­ni bir mo­de­li or­ta­ya çıx­mış­dır.

İy­nə­cə­nin göz­lə­ri­nə diq­qət ye­tir­di­niz­mi? Çox yük­sək sü­rət­lə uçar­kən ani hə­rə­kət­lər edə bi­lən iy­nə­cə­nin gör­mə qa­bi­liy­yə­ti də qü­sur­suz­dur. İy­nə­cə­nin gö­zü alim­lər tə­rə­fin­dən dün­ya­da ən mü­kəm­məl hə­şə­rat gö­zü ki­mi qə­bul edi­lir. İy­nə­cə hər bi­rin­də 30.000-ə ya­xın müx­tə­lif lin­za­lar olan bir cüt gö­zə ma­lik­dir. İki ya­rım­kü­rə­yə bən­zə­yən və ba­şı­nın ya­rı­sı bö­yük­lü­yün­də olan bu göz­lər hə­şə­rat üçün çox ge­niş bir gör­mə sa­hə­si ya­ra­dır. İy­nə­cə bu ge­niş göz­lə­ri ilə de­mək olar ki, ar­xa­sın­da olan­la­rı da gö­rür.

Bun­lar iy­nə­cə­nin ma­lik ol­du­ğu xü­su­siy­yət­lər­dən yal­nız bir ne­çə­si­dir və bu­ra­da onun haq­qın­da çox qı­sa şə­kil­də bəhs edi­lir. Elə isə bu xü­su­siy­yət­lər­dən hər han­sı bi­ri, mə­sə­lən, qa­nad­la­rı ol­ma­say­dı, bu hə­şə­rat ani hə­rə­kət­lər edib ov ov­la­ya bi­lər­di­mi? Və ya hər tə­rə­fi­ni gö­rən göz­lə­ri ol­ma­say­dı, düş­mən­lə­rin­dən mü­da­fiə olun­ma­ğı ba­ca­rar­dı­mı?

Əgər iy­nə­cə­də olan sis­tem­lə­rin hər han­sı bi­rin­də ki­çik bir ça­tış­maz­lıq ol­say­dı, bu qü­sur onun baş­qa sis­tem­lə­ri­nin də iş­lə­mə­mə­si­nə sə­bəb ola­caq­dı. La­kin iy­nə­cə bü­tün bu xü­su­siy­yət­lə­ri ilə qü­sur­suz ola­raq ya­ra­dıl­mış­dır. Al­lah di­gər can­lı­lar ki­mi iy­nə­cə­ni da qü­sur­suz ya­rat­mış­dır. Və o da hə­ya­tı­nı bu­nun sa­yə­sin­də ra­hat­lıq­la da­vam et­di­rir.
GİZ­Lİ SU­AL­TI SI­ĞI­NA­CAQ OLAN MƏR­CAN­LAR
Mər­can­la­rı ilk də­fə gör­dü­yü­nüz za­man on­la­rı rəng­li daş yı­ğı­nı zənn edə bi­lər­si­niz. La­kin bu, yan­lış bir eh­ti­mal­dır. Çün­ki mər­can­lar can­lı­dır. Mil­yard­lar­la mər­can bir yer­də ya­şa­yır, xü­su­si if­ra­zat mad­də­lə­ri ilə bir-bi­ri­nə bir­lə­şir və bu daş gö­rü­nüş­lü qu­ru­lu­şu mey­da­na gə­ti­rir.

Mər­can­lar öl­dük­dən son­ra qa­lıq­la­rı daş­la­şır və bu qa­lıq­lar mü­əy­yən müd­dət ər­zin­də bir çox can­lı­nın bir­lik­də ya­şa­dı­ğı mər­can yu­va­la­rı­na çev­ri­lir. Bu­ra­da ya­şa­yan ba­lıq­la­rın özü­nə xas xü­su­siy­yət­lə­ri var. Mə­sə­lən, mə­lək ba­lı­ğı ki­mi gün­düz­lər ov edən ba­lıq­lar Gü­nəş bat­dıq­dan son­ra mər­can rif­lə­rin­də­ki giz­li yer­lər­də və ya­rıq­la­rın için­də giz­lə­nir­lər.

Mər­can­lar­da ya­şa­yan ba­lıq­la­rın əsas dav­ra­nı­şı da bir-bi­rin­dən fərq­lə­nir. Mə­sə­lən, bir az əv­vəl haq­qın­da da­nış­dı­ğı­mız tu­tu­qu­şu ba­lı­ğı ki­mi bə­zi ba­lıq­lar ge­cə­lər ya­taq ör­tü­yü için­də də­rin bir yu­xu­ya da­lır­lar. Ti­kan­lı ba­lıq ki­mi bə­zi növ­lər isə ya­rıo­yaq şə­kil­də din­cə­lir­lər. Ke­çi ba­lı­ğı və di­gər bə­zi ba­lıq­lar gün­düz çox par­laq rəng­lər­dən is­ti­fa­də edir, ge­cə­lər isə adə­tən bu ba­lıq­la­rın də­ri­si də­yi­şir, rəng­lə­ri da­ha sol­ğun olur.

Sün­gər­lər, mər­can­lar və kü­rü tö­kən bə­zi ba­lıq­lar da ölü mər­can qa­lıq­la­rın­da ya­şa­yan can­lı­lar­dır. Bun­dan baş­qa, ki­çik yen­gəc­lər və kre­vet­lər də mik­ros­ko­pik bit­ki­lər­lə, hey­van­lar­la qi­da­lan­maq üçün mər­can qa­ya­la­rı­na doğ­ru ge­dir. Mər­can qa­ya­la­rın­da ya­şa­yan kö­pək ba­lıq­la­rı və mü­ren ba­lıq­la­rı isə qa­ran­lıq­da qi­da tap­maq üçün çox güc­lü olan qo­xu or­qan­la­rın­dan is­ti­fa­də edir­lər.

Al­la­hın su al­tın­da ya­rat­dı­ğı müx­tə­lif can­lı­lar, Onun bu can­lı­la­rı ör­nək­siz ya­rat­ma­sı, ecaz­kar xü­su­siy­yət­lə­ri bi­zə Rəb­bi­mi­zin çox yük­sək ya­ra­dı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­ni və qü­sur­suz el­mi­ni ta­nı­dır. «Nəhl» su­rə­sin­də­ki ayə­lər­də Al­lah ya­rat­dı­ğı can­lı­lar­dan bə­zi ör­nək­lər ve­rir. Bun­dan baş­qa, in­san­la­rın bü­tün bun­la­ra şükr et­mə­li ol­du­ğu be­lə bil­di­rir:

«Al­lah yer üzün­də ya­rat­dı­ğı cür­bə­cür şey­lə­ri də si­zin ix­ti­ya­rı­nı­za ver­di. Öyüd-nə­si­hət qə­bul edən­lər üçün söz­süz ki, bun­da da əla­mət­lər var­dır! Tə­zə ət ye­mə­yi­niz, tax­dı­ğı­nız bə­zək şey­lə­ri­ni çı­xart­ma­ğı­nız üçün də­ni­zi də si­zə ram edən Odur. Al­la­hın ne­mə­tin­dən si­zin ru­zi ax­tar­ma­ğı­nız üçün sən gə­mi­lə­rin onu ya­ra-ya­ra üzüb get­di­yi­ni gö­rür­sən. Bəl­kə şükr edə­si­niz» («Nəhl» su­rə­si, 13-14).


SƏH­RA­DA­KI HƏ­JAT
Gün­düz 50-60 də­rə­cə­yə ça­tan həd­siz is­ti, ge­cə isə don­du­ru­cu so­yuq, həf­tə­lər­lə, hət­ta ay­lar­la sü­rən qu­raq­lıq və çox az qi­da... Be­lə bir və­ziy­yət­də hə­yat sür­mə­yin müm­kün ol­ma­dı­ğı­nı dü­şü­nə bi­lər­si­niz. Haq­qın­da da­nış­dı­ğı­mız bu çə­tin­lik­lər­lə bol olan yer səh­ra­lar­dır və dü­şün­dü­yü­nü­zün ək­si­nə ola­raq bu­ra­da bir çox can­lı­lar ya­şa­yır. Be­lə­lik­lə, səh­ra­da ya­şa­yan can­lı­la­ra da­ir bir ne­çə ör­nək ve­rək.

Səh­ra can­lı­la­rın­dan bi­ri tül­kü­lə­rin ən ki­çi­yi olan açıq sa­rı rəng­li tül­kü­dür (yan sə­hi­fə­də). Bu tül­kü cin­si­nin qu­laq­la­rı baş­qa­la­rı­na nis­bə­tən çox bö­yük­dür. Bu ge­niş qu­laq­lar Af­ri­ka və Ərə­bis­ta­nın qum­lu səh­ra­la­rın­da ya­şa­yan tül­kü­nün işi­nə çox ya­ra­yır. Mə­sə­lən, tül­kü ovu­nun ye­ri­ni öz həs­sas qu­laq­la­rı ilə dər­hal mü­əy­yən edir. Ey­ni za­man­da qu­laq­lar həd­siz qız­ma­ğın qar­şı­sı­nı ala­raq hey­va­nın bə­də­ni­nin sə­rin qal­ma­sı­nı tə­min edir.

Səh­ra­lar­da ya­şa­yan baş­qa bir can­lı isə kü­rək­bu­run kər­tən­kə­lə­dir (alt­da). Bu can­lı da quy­ru­ğu­nu və ayaq­la­rı­nı sə­rin­lət­mək üçün is­ti qu­mun üzə­rin­də rəqs edir. Son­ra da quy­ru­ğu­nun kö­mə­yi ilə çar­paz şə­kil­də əv­vəl­cə ön aya­ğı­nı, son­ra isə ar­xa aya­ğı­nı ha­va­ya qal­dı­rır. Bir ne­çə sa­ni­yə son­ra ayaq­la­rı­nın ye­ri­ni də­yi­şir. Kər­tən­kə­lə xü­su­si qu­ru­luş­lu bur­nu və bə­də­ni sa­yə­sin­də qum tə­pə­lə­ri­nin üzə­rin­də üz­mə­yə bən­zər hə­rə­kət­lər edir. Bö­yük ayaq­la­rı da ona qum üzə­rin­də çox sü­rət­li şə­kil­də, is­ti­dən zə­rər gör­mə­dən qaç­maq im­ka­nı ve­rir.

Avs­tra­li­ya­da ya­şa­yan səh­ra qur­ba­ğa­la­rı isə san­ki bir su an­ba­rı­dır. On­lar bə­dən­lə­rin­də­ki ki­sə­lə­ri­ni ya­ğış ya­ğan­da su ilə dol­du­rur. Da­ha son­ra öz­lə­ri­ni qu­ma bas­dı­rır və ya­ğış­la­rın yağ­ma­sı­nı göz­lə­yir­lər. Bu ki­sə­lər­də giz­lə­dik­lə­ri su sa­yə­sin­də səh­ra­da çox asan­lıq­la hə­yat sü­rür­lər.

Bu­ra­da ver­di­yi­miz bir ne­çə ör­nək­dən səh­ra can­lı­la­rı­nın or­taq xü­su­siy­yət­lə­ri­nə diq­qət ye­tir­di­niz, elə de­yil­mi? Bü­tün hey­van­la­rın bə­dən qu­ru­luş­la­rı səh­ra­da ya­şa­ma­ğa çox uy­ğun­dur və on­la­rın baş­qa can­lı­lar­dan fərq­li xü­su­siy­yət­lə­ri var. Bun­dan əla­və, bu can­lı­lar səh­ra­nın is­ti­sin­dən ne­cə qo­ru­na­caq­la­rı­nı, su­suz­lu­ğa ne­cə dö­zə­cək­lə­ri­ni də çox yax­şı bi­lir. Bəs bir qur­ba­ğa və ya bir kər­tən­kə­lə bü­tün bun­la­rı ne­cə bi­lir?

Əl­bət­tə ki, can­lı­la­rın bu­nu öz-özü­nə bil­mə­si, bə­dən­lə­rin­də su an­bar­la­rı ya­rat­ma­sı və ya öz­lə­ri­ni is­ti­dən qo­ru­yan bö­yük qu­laq­la­ra sa­hib ol­ma­sı müm­kün de­yil. Bu can­lı­lar səh­ra­da ya­şa­ya bil­mək üçün bü­tün bu xü­su­siy­yət­lə­rə ya­ran­dıq­la­rı an­dan sa­hib ol­ma­lı­dır. Əks hal­da is­ti­dən, su­suz­luq­dan və ya ac­lıq­dan qı­sa müd­dət­də ölə bi­lər­lər. La­kin bu, baş ver­mir. Bun­dan baş­qa, dün­ya­da ya­şa­yan bü­tün səh­ra can­lı­la­rı bu dö­züm­lü­lü­yə ma­lik­dir. Hər bi­ri­nin səh­ra­da ya­şa­ma­sı­nı tə­min edən müx­tə­lif xü­su­siy­yət­lə­ri var.

Bü­tün bun­lar bi­zi tək bir hə­qi­qə­tə apa­rır. Səh­ra can­lı­la­rı­nı sa­hib ol­du­ğu xü­su­siy­yət­lə­ri ilə bir­lik­də bir an­da Ja­ra­dan Al­lah­dır. Al­lah di­lə­di­yi­ni hər an ya­rat­ma­ğa qa­dir­dir. Bir Qu­ran ayə­sin­də Al­lah hər şe­yi ya­rat­ma­ğın Onun üçün çox asan ol­du­ğu­nu bi­zə be­lə bil­di­rir:

«Göy­lə­ri və Je­ri yox­dan ya­ra­dan Odur. Bir işin ya­ran­ma­sı­nı is­tə­di­yi za­man ona yal­nız: «Ol!» de­yər, o da olar» («Bə­qə­rə» su­rə­si, 117).


CEJ­RAN­LA­RIN XÜ­SU­Sİ SO­JU­DU­CU SİS­TE­Mİ
Kon­din­sio­ner­lər bi­zi qış­da so­yuq­dan, yay­da isə is­ti­dən qo­ru­yur. La­kin so­yu­du­cu sis­tem­lə­ri ilk də­fə in­san­lar kəşf et­mə­yib. Əs­lin­də bir çox can­lı­nın bə­də­nin­də kon­din­sio­ne­rə bən­zər so­yu­du­cu sis­tem­lər var.

Bu­na Af­ri­ka­da ya­şa­yan və çox sü­rət­li qa­çan cey­ra­nı mi­sal gös­tə­rə bi­lə­rik. Bu can­lı bir çox baş­qa can­lı­lar ki­mi baş­qa mü­da­fiə va­si­tə­si ol­ma­dı­ğın­dan hə­ya­tı­nı da­vam et­dir­mək üçün düş­mən­lə­rin­dən qaç­maq məc­bu­riy­yə­tin­də­dir. La­kin bu sü­rət­li qa­çış cey­ra­nın bə­dən tem­pe­ra­tu­ru­nu yük­səl­dir. Bu hal cey­ran üçün çox təh­lü­kə­li­dir, çün­ki bə­dən tem­pe­ra­tu­ru art­dıq­ca cey­ra­nın be­yin tem­pe­ra­tu­ru da ar­ta bi­lər. Am­ma cey­ra­nın ya­şa­ma­sı üçün bey­ni bə­də­nin­dən sə­rin ol­ma­lı­dır. Be­lə hal­da ağ­lı­nı­za «bu hal­da cey­ran­lar nə üçün öl­mür» sua­lı gə­lə­cək.

Bu su­al bi­zi bir ya­ra­dı­lı­şın hə­qi­qə­ti­nə apa­rır.

Cey­ran­la­rın bey­ni­ni baş­la­rı­nın sağ tə­rə­fin­də yer­lə­şən xü­su­si so­yu­du­cu sis­tem so­yu­dur. Bun­dan əla­və, cey­ran­la­rın və baş­qa sü­rət­li qa­çan hey­van­la­rın tə­nəf­füs yol­la­rı var. Bu yol­la­rın ar­xa­sın­da uza­nan bö­yük qan yı­ğın­la­rı ara­sın­da da yüz­lər­lə ki­çik qan da­mar­la­rı uza­nır. Cey­ra­nın nə­fəs al­dı­ğı ha­va­nın bu ye­ri so­yut­ma­sı nə­ti­cə­sin­də ki­çik qan da­mar­la­rı­nın içə­ri­sin­dən ke­çən qan da so­yu­muş olur. Son­ra ki­çik da­mar­lar qa­nı be­yi­nə da­şı­yan tək bir qan da­ma­rın­da bir­lə­şir. Bu sis­tem sa­yə­sin­də cey­ran qa­çar­kən sü­rət­lə ar­tan bə­dən tem­pe­ra­tu­ru ona tə­sir et­mir.

Ar­tıq siz də an­la­dı­nız ki, be­lə bir qü­sur­suz sis­tem mü­əy­yən za­man için­də öz-özü­nə or­ta­ya çı­xa bil­məz. Çün­ki bey­nin so­yu­ma­sı üçün la­zım gə­lən bu sis­tem ol­ma­sa, cey­ran ilk qa­çı­şın­da­ca ölə bi­lər.

Cey­ran­lar­da olan so­yu­du­cu sis­te­min nü­mu­nə­sin­dən də gö­rün­dü­yü ki­mi, can­lı­lar­da olan bu plan­laş­dır­ma ide­al qu­ru­lu­şa ma­lik­dir. Jə­ni bir can­lı­nın bə­dən sis­tem­lə­ri­nin və or­qan­la­rı­nın tə­ka­mül­çü­lə­rin id­dia et­di­yi ki­mi, mü­əy­yən dövr ər­zin­də mey­da­na gəl­mə­si müm­kün de­yil.

Bü­tün can­lı­la­rın cey­ran­lar­da olan so­yu­du­cu sis­tem ki­mi ide­al sis­tem­lər­lə təc­hiz edil­miş bə­də­ni var. Əgər bu sis­tem­lər­dən tək­cə bi­rin­də hər han­sı ça­tış­maz­lıq ol­sa, on­la­rın heç bi­ri işə ya­ra­maz. Bu da tə­ka­mül­çü­lə­rin id­dia et­di­yi ki­mi, can­lı­la­rın tə­sa­dü­fi ola­raq mü­əy­yən dövr için­də ya­ran­ma­dı­ğı­nı, ək­si­nə, bü­tün can­lı­la­rı ya­ra­da­nın Al­lah ol­du­ğu­nu is­bat edir. Bu, dü­şü­nən və ağl­lı in­san­lar üçün açıq bir də­lil­dir. Al­lah bir ayə­sin­də be­lə bu­yu­rur:

«Mu­sa de­di: «Əgər ağıl­lı-baş­lı dü­şü­nə bi­lir­si­niz­sə, O, şər­qin, qər­bin və on­la­rın iki­si­nin ara­sın­da olan hər şe­yin Rəb­bi­dir!» («Şüə­ra» su­rə­si, 28).


AĞAC­DƏ­LƏN­LƏ­RİN DÖ­ZÜM­LÜ­LÜ­JÜ
Ağac­də­lən­lər dim­dik­lə­ri ilə ağac­la­rı də­lə­rək öz­lə­ri­nə yu­va və qi­da an­ba­rı ya­ra­dır­lar. Bir ağac­də­lə­nin ağa­cı dəl­mə sü­rə­ti sa­at­da təq­ri­bən 40 km-dir. Bu, qey­ri-adi bir sü­rət­dir və ağac­də­lə­nə əs­lin­də zə­rər ver­mə­li idi. La­kin qu­şun dim­di­yi­nin ucun­da xü­su­si bir ki­lid sis­te­mi ol­du­ğu üçün quş heç bir zə­rər çək­mir. Əgər be­lə dim­dik qu­ru­lu­şu ol­ma­say­dı, be­lə sü­rət nə­ti­cə­sin­də ağac­də­lə­nin dim­di­yi sı­na bi­lər­di. Bun­dan əla­və, əgər ağac­də­lə­nin vur­du­ğu dim­di­yin tə­si­ri bir­ba­şa onun bey­ni­nə get­səy­di, bu hal­da qu­şun bey­ni zə­də­lə­nər­di. Am­ma Al­lah ağac­də­lə­ni bü­tün la­zı­mi xü­su­siy­yət­lə­rə sa­hib ola­raq ya­rat­dı­ğı üçün be­lə bir hal baş ver­mir. Mə­sə­lən, qu­şun bey­ni dim­di­yi sə­viy­yə­sin­də yer­ləş­miş­dir. Bun­dan əla­və, ağac­də­lə­nin dim­di­yi­nin alt his­sə­sin­də­ki əzə­lə­lə­rin də «zər­bə tə­si­ri­ni azal­dan» xü­su­siy­yə­ti var. Bu sə­bəb­dən quş ağa­cı də­lər­kən mey­da­na gə­lən zər­bə­nin tə­si­ri­nin qar­şı­sı alı­nır.

Bu­ra qə­dər si­zə da­nış­dıq­la­rı­mız ağac­də­lən­lə­rin əsas xü­su­siy­yət­lər­dən yal­nız bir ne­çə­si­dir. Bun­dan əla­və, hər ağac­də­lən nö­vü­nün özü­nə xas bir çox ma­raq­lı xü­su­siy­yət­lə­ri var. Bu­na mi­sal ola­raq pa­lıd qo­za­la­rı­nı ağac oyuq­la­rın­da giz­lə­dən bir ağac­də­lən nö­vü­nü gö­tü­rək.

Pa­lıd qo­za­sı ilə qi­da­la­nan ağac­də­lən yaz bo­yun­ca ölü bir ağac kö­tü­yü üzə­rin­də da­vam­lı ola­raq «oyuq­lar» açır. Çün­ki ya­yın so­nun­da bu oyuq­la­rı qış­da ye­yə­cə­yi pa­lıd qo­za­la­rı ilə dol­du­ra­caq. Pa­lıd qo­za­la­rı­nı hər oyu­ğa bir-bir, san­ki çə­kic­lə vu­rur­muş ki­mi yer­ləş­di­rir. La­kin bu pro­ses ağac­də­lən üçün ol­duq­ca uzun çə­kir. Çün­ki əv­vəl­cə­dən ha­zır­la­dı­ğı oyuq­la­rın öl­çü­sü­nə uy­ğun olan qo­za­nı ta­pıb yer­ləş­dir­mə­yə ça­lı­şır. Əgər oyuq bö­yük, qo­za isə ki­çik ol­sa, yu­va­dan asan­lıq­la çı­xa bi­lən qo­za­nı baş­qa quş­lar ra­hat­lıq­la gö­tü­rə bi­lər­lər. Tam ək­si­nə, əgər oyuq ki­çik olub, qo­za­nı zor­la oyu­ğa sal­maq is­tə­sə, bu vaxt da qo­za zə­də­lə­nə bi­lər. Bu­na gö­rə də bu üsul­la özü üçün qi­da giz­lət­mək ağac­də­lən üçün çox uzun sü­rür.

Ağac­də­lə­nin işi bu­nun­la da bit­mir. Vaxt keç­dik­cə qo­za­lar qu­ru­du­ğu üçün ki­çi­lir. Bu isə ağac­də­lə­nin qu­ru­yan qo­za­la­rı çı­xa­rıb ye­ni­lə­ri ilə əvəz et­mə­si de­mək­dir. Həm də ağac­də­lən­lər bu­nu 5-10 qo­za­dan öt­rü et­məz­lər. Ağac­də­lən­lər bö­yük bir ağac­da 50 mi­nə ya­xın qo­za­nı eh­ti­ya­ta top­la­ya bi­lir.

Bu ma­raq­lı xü­su­siy­yət­lə­rə fi­kir ver­di­yi­miz za­man ağac­də­lən­lə­rə bü­tün bun­la­rı öy­rə­dən çox ila­hi bir qüv­və­nin ol­du­ğu­nu dərk edi­rik. Bu ila­hi qüv­və­nin sa­hi­bi Al­lah­dır. Al­lah ağac­də­lən­lə­rin dim­dik­lə­ri­ni ağac­la­rı oya bi­lə­cək möh­kəm­lik­də ya­rat­mış­dır. Bun­dan əla­və, et­dik­lə­ri bü­tün bu iş­lə­ri on­la­ra öy­rə­dən də Al­lah­dır. Al­lah­dan baş­qa heç bir tan­rı, heç bir ya­ra­dı­cı yox­dur. Al­lah hər şe­yin Özü tə­rə­fin­dən ya­ra­dıl­dı­ğı­nı bi­zə aşa­ğı­da­kı ki­mi bil­di­rir:

«O Al­lah Rəb­bi­niz­dir! On­dan baş­qa heç bir tan­rı yox­dur. Hər şe­yi ya­ra­dan Odur. Bu­na gö­rə də Ona iba­dət edin. O, hər şe­yə və­kil­dir!» («Ənam» su­rə­si, 102).


BÖ­JÜK JA­NAQ­LI SE­VİM­Lİ SİN­CAB
Aşa­ğı­da­kı şə­kil­də gör­dü­yü­nüz se­vim­li can­lı­nın adı ki­sə ya­naq­lı sin­cab­dır. Bu sin­cab nö­vü­nü di­gər sin­cab­lar­dan ayı­ran xü­su­siy­yət ye­mə­di­yi qi­da­sı­nı ya­naq­la­rın­da­kı ki­sə­lər­də sax­la­ma­sı­dır. Sin­cab da­ha son­ra bun­lar­dan qi­da eh­ti­ya­tı ki­mi is­ti­fa­də edir.

Ja­na­ğın­da­kı ki­sə­lər əs­lin­də çox elas­tik qu­ru­lu­şa ma­lik də­ri qı­rış­la­rı­dır. Bun­la­rın içə­ri his­sə­si boş ol­sa da rü­tu­bət­li de­yil, yə­ni qi­da ora­da xa­rab ol­ma­dan uzun müd­dət qa­lır. Bu ki­sə­lər ağı­zın hər iki tə­rə­fin­də yer­lə­şir.

Sin­cab ki­sə­lə­ri­ni dol­dur­maq üçün bir qo­zu pən­cə­lə­ri­nin ara­sın­da tu­ta­raq bu­nun hər iki ucun­da­kı iti his­sə­lə­ri düz­gün şə­kil­də diş­lə­yib qo­pa­rır. Son­ra qo­zu ki­sə­lə­rin­dən bi­ri­nin içi­nə qo­yur. On­dan son­ra­kı qo­zu isə di­gər ki­sə­yə yer­ləş­di­rir. Ki­sə­lər bu min­val­la dol­du­ru­lur. Hey­van hər ki­sə­yə dörd qoz qo­ya bi­lir. Be­lə­lik­lə, sin­ca­bın üzü ma­raq­lı və se­vimlm ha­lı­nı alır.
DÜN­JA­NIN ƏN UZUN QA­NAD­LI QU­ŞU - AL­BAT­ROS
Al­bat­ros­lar çox bö­yük - 3,5 met­rə ya­xın - qa­nad­la­rı olan də­niz quş­la­rı­dır. Hə­yat­la­rı­nın 92 fai­zi­ni açıq də­niz­lər­də ke­çi­rir və qu­ru sa­hə­si­nə de­mək olar ki, en­mir­lər. Bu quş nö­vü­nün ən əsas xü­su­siy­yə­ti onun da­yan­ma­dan uzun müd­dət uça bil­mə­si­dir. Bu çə­tin işi isə al­bat­ros xü­su­si uçuş tər­zi sa­yə­sin­də ba­ca­rır.

Al­bat­ro­sun uç­ma­sı üçün qa­nad­la­rı­nı kü­lə­yə qar­şı tam aça­raq ha­va­da da­yan­ma­sı ki­fa­yət­dir. Bu şə­kil­də qa­nad çal­ma­dan sa­at­lar­la uça bi­lir. Quş bu­nu qa­nad­la­rı­nı müm­kün qə­dər ge­niş aça­raq ye­ri­nə ye­ti­rir və bu hal­da qu­şun qa­nad­la­rı­nın uzun­lu­ğu 3,5 met­rə ça­tır. Bu, quş­lar ara­sın­da ən bö­yük qa­nad uzun­lu­ğu­dur.

Al­bat­ros yu­xa­rı qal­xan ha­va axın­la­rın­dan və kü­lək­dən is­ti­fa­də edə­rək bun­la­rın is­ti­qa­mə­tin­də uçur. Kü­lə­yin için­də ziq­zaq­va­ri şə­kil­də xət­lər cı­za­raq və axın­dan-axı­na ke­çə­rək hə­rə­kət edir. Al­bat­ros bu şə­kil­də heç bir qa­nad çal­ma­dan sa­at­lar­la su üzə­rin­də uça bi­lir. Bəs al­bat­ros­lar nə­yin sa­yə­sin­də bu çə­tin işi ba­ca­rır? Bu qu­şun be­lə xü­su­siy­yə­tə ma­lik ol­ma­sı­nın sə­bə­bi nə­dir?

Xü­su­sən də 3,5 metr­lik bu nə­həng qa­nad­la­rı sa­bit şə­kil­də açıq sax­la­maq üçün çox bö­yük güc tə­ləb olu­nur. Al­bat­ros­la­rın nə qə­dər çə­tin bir işi ye­ri­nə ye­tir­di­yi­ni an­la­maq üçün al­bat­ro­su bir in­san­la mü­qa­yi­sə edək. Bir in­san qol­la­rı­nı hət­ta az müd­dət də ol­sa ha­va­da sax­la­ma­ğa ça­lı­şan­da çə­tin­lik çə­kir. Bir qə­dər son­ra əzə­lə­lə­ri ağ­rı­ma­ğa baş­la­yır və qol­la­rı­nı aşa­ğı sal­ma­ğa məc­bur olur. Hal­bu­ki al­bat­ros­lar qa­nad­la­rı­nı sa­at­lar­la ha­va­da açıq sax­la­ya bi­lir­lər.

Al­bat­ros­la­rın qa­nad sü­mük­lə­rin­də qa­nad­la­rı­nı açıq və­ziy­yət­də sax­la­ma­ğa im­kan ve­rən mü­əy­yən ki­lid sis­te­mi var. Məhz bu ki­lid sis­te­mi sa­yə­sin­də on­lar əzə­lə gü­cün­dən is­ti­fa­də et­mir. Bu da uçu­şu xey­li asan­laş­dı­rır. Bu xü­su­si sis­tem sa­yə­sin­də gün­lər­lə, həf­tə­lər­lə, hət­ta ay­lar­la ən az ener­ji iti­rə­rək heç da­yan­ma­dan uçur­lar.

Bir an bu­nu dü­şün­mək al­bat­ros­lar­da­kı bü xü­su­siy­yət­lə­rin tə­sa­dü­fən ya­ran­ma­dı­ğı­nı an­la­maq üçün ki­fa­yət­dir. Də­niz­lə­rin üzə­rin­də uzun müd­dət uça­raq ya­şa­yan bu quş­la­rın üzə­rin­də Al­la­hın şəf­qət və rəh­mə­ti­ni gö­rü­rük. Al­bat­ros­la­rın hə­ya­tı­nı tə­min edən bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri on­la­ra ve­rən Al­lah­dır. Hər şe­yə qa­dir olan Rəb­bi­miz baş­qa can­lı­lar ki­mi bu can­lı­la­rı da qo­ru­yur və eh­ti­ya­cı­nı tam ödə­yir. Bir ayə­də Al­lah quş­la­rın xü­su­siy­yət­lə­ri­nə be­lə nə­zər ye­ti­rir:

«Mə­gər müş­rik­lər yer­lə-göy ara­sın­da ram olun­muş quş­la­rı gör­mür­lər?! On­la­rı yal­nız Al­lah sax­la­yır. Hə­qi­qə­tən bun­da mö­min­lər üçün ib­rət­lər var­dır!» («Nəhl» su­rə­si, 79).
BƏ­ZƏK US­TA­SI OLAN ÇAR­DAQ QU­ŞU
Ju­va­la­rı­nı bə­zə­yən quş­la­rın ol­du­ğu­nu bi­lir­di­niz­mi? Ey­ni­lə bir in­sa­nın öz ya­şa­dı­ğı ye­ri bə­zə­di­yi ki­mi bə­zi quş növ­lə­ri də yu­va­la­rı­nı bə­zə­yir. Bə­zən top­la­dıq­la­rı bə­zək əş­ya­la­rı ilə yu­va­la­rın­da de­ko­ra­si­ya iş­lə­ri apa­ran, bə­zən də çəh­ra­yı rəng­li mey­və­lər­lə yu­va­la­rı­nın di­var­la­rı­nı rəng­lə­yən bu quş­la­rın dav­ra­nı­şı əl­bət­tə ki, in­sa­nı hey­rət­lən­di­rir...

1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət