Ana səhifə

Ecaz­kar can­LI­lar harun yəhya müƏLLİf və onun əSƏRLƏRİ haqqinda


Yüklə 424.65 Kb.
səhifə3/6
tarix26.06.2016
ölçüsü424.65 Kb.
1   2   3   4   5   6

Bir in­san to­xum­la­rın zə­hər­li olub-ol­ma­dı­ğı­nı kə­nar­dan ba­xa­raq mü­əy­yən edə bil­məz. To­xu­mun zə­hə­ri­ni ne­cə zə­rər­siz­ləş­di­rə­cə­yə­ni isə təx­min edə bil­məz. Bu­na gö­rə ya bir təh­sil al­ma­lı, ya da bu haq­da bir şey bi­lən bir nə­fər­lə məs­lə­hət­ləş­mə­li­dir. Be­lə ol­du­ğu hal­da heç bir ağ­lı və dü­şün­cə­si ol­ma­yan bir qu­şun uzun­müd­dət­li kim­yə­vi təh­lil və təd­qi­qat­lar nə­ti­cə­sin­də be­lə bir şe­yi kəşf et­di­yi­ni də de­mək ol­maz. Ma­kau­la­rın in­san­la­rın uzun sü­rən ix­ti­sas təh­si­lin­dən son­ra əl­də olu­nan bil­gi­lə­rə tə­sa­dü­fən na­il ol­ma­sı qey­ri-müm­kün­dür. Ma­kau­la­ra bu bi­li­yi hər şe­yi qü­sur­suz ya­ra­dan və hər şe­yi bi­lən Al­lah öy­rət­miş­dir.
HÖ­RÜM­ÇƏK TOR­LA­RIN­DA­KI MÜ­HƏN­DİS LA­Jİ­HƏ­Sİ
Çox yer­də gö­rə bi­lə­cə­yi­miz hö­rüm­çək tor­la­rı­nın for­ma­sı­na heç diq­qət et­mi­si­niz­mi? Sap­la­rı­nın on­la­rın özü tə­rə­fin­dən ha­zır­lan­dı­ğı­nı və bu sap­la­rın çox qə­ri­bə xü­su­siy­yə­ti­nin ol­du­ğu­nu bi­lir­si­niz­mi? Və ya bağ­ça hö­rüm­çə­yi­nin qur­du­ğu tor­da is­ti­fa­də et­di­yi tex­ni­ka­nın in­şa­at mü­hən­dis­lə­ri­nin is­ti­fa­də et­di­yi ən son tex­ni­ka­ya çox bən­zə­di­yi­ni eşit­miş­di­niz­mi?

Hö­rüm­çək­lər tor­la­rı­nı qur­maq üçün iki müx­tə­lif ye­rə eh­ti­yac hiss edir­lər. Tor­lar əsa­sən iki di­va­rın bir­ləş­di­yi künc və ya iki bu­daq ara­sın­da qu­ru­lur. La­kin bə­zi hö­rüm­çək­lər yal­nız bir tə­rəf­dən is­ti­fa­də edə­rək də tor­la­rı­nı qur­maq ba­ca­rı­ğı­na ma­lik­dir. Hö­rüm­çə­yin öz to­ru­nu qur­ma­sı isə çox yük­sək bir qa­bi­liy­yət­dir. İn­di siz­lə­rə da­nı­şa­caq­la­rı­mı­zı gö­zü­nü­zün önün­də can­lan­dır­ma­ğa ça­lı­şın.

Hö­rüm­çək to­ru­nu qur­maq üçün ki­fa­yət qə­dər uzun, elas­tik bir bu­da­ğı se­çə­rək işə baş­la­yır. Əv­vəl­cə sa­pı bu­da­ğın ucu­na möh­kəm ya­pış­dı­rır. Bir tə­rəf­dən, bu­da­ğın aşa­ğı tə­rə­fi­nə doğ­ru ge­dir, di­gər tə­rəf­dən isə ağ­zın­dan sap if­raz edir. Mü­əy­yən bir mə­sa­fə­yə gəl­di­yi za­man da­ya­nır və sap if­ra­zı­nı sax­la­yır. İf­raz et­di­yi sa­pı qüv­vət­li şə­kil­də özü­nə sa­rı çək­mə­yə baş­la­yır. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də bu­daq yay for­ma­sın­da bü­kü­lür. Hö­rüm­çək bu yay­da­kı bir tel ki­mi düz və­ziy­yət­də olan sa­pın di­gər ucu­nu özü­nün ol­du­ğu ye­rə möh­kəm ya­pış­dı­rır. Bun­dan son­ra isə bu ya­yın için­də öz tor­la­rı­nı hör­mə­yə baş­la­yır.

İn­di dü­şü­nün. Ara­la­rın­da­kı mə­sa­fə 2 metr olan iki di­var ara­sı­na 2,5 metr uzun­lu­ğun­da bir ipi ta­rım çək­mək la­zım ol­say­dı, nə edər­di­niz? Siz bu­nu dü­şün­mək­də olun, biz isə si­zə bağ­ça hö­rüm­çə­yi­nin bu prob­le­mi ne­cə həll et­mə­sin­dən da­nı­şaq.

Bağ­ça hö­rüm­çə­yi bə­zən to­ru­nu bir-bi­rin­dən çox ara­lı olan iki bu­daq ara­sın­da qu­rur. Be­lə tor­lar çox bö­yük ol­du­ğu üçün on­la­rın ov ov­la­maq qa­bi­liy­yə­ti də bö­yük­dür. La­kin to­run bö­yük­lü­yü sap­la­rın bir müd­dət son­ra bo­şal­ma­sı­na sə­bəb olur. Bu da ovun azal­ma­sı de­mək­dir. Be­lə hal­da hö­rüm­çək və­ziy­yət­dən çı­xış yo­lu ax­tar­ma­lı­dır. Tor bo­şal­dıq­da hö­rüm­çə­yin ye­ni bir tor qu­ra­ca­ğı­nı dü­şü­nə bi­lər­si­niz. La­kin yox, hö­rüm­çək to­ru tə­zə­lə­mək əvə­zi­nə baş­qa bir hey­rə­ta­miz üsu­la əl atır: to­run mər­kə­zi­nə gə­lə­rək bu­ra­dan ye­rə doğ­ru bir ip­lik çə­kir. İp­li­yin ye­rə ya­xın ucu­na da ki­çik bir daş bi­tiş­di­rir. Je­ni­dən to­ra qa­yı­dır və ip­li­yi çə­kə­rək da­şı yer­dən yu­xa­rı qal­dı­rır. Hö­rüm­çək daş ha­va­da ol­du­ğu za­man ona bağ­lan­mış ip­li­yi ye­ni­dən to­run or­ta­sı­na möh­kəm­cə bi­tiş­di­rir. Nə­ti­cə­də tor or­ta­sın­dan sal­la­nan bu da­şın tə­si­ri ilə ta­rım çə­ki­lir.

Jə­qin ki, be­lə bir üsul si­zin ağ­lı­nı­za gə­lə bil­məz­di. Jal­nız si­zin de­yil, in­şa­at­dan an­la­yı­şı ol­ma­yan bir çox in­sa­nın da ağ­lı­na be­lə bir çı­xış yo­lu gə­lə bil­məz­di. La­kin hö­rüm­çək­lər bu üsu­lu bi­lir və tət­biq edir­lər. Bəs hö­rüm­çək be­lə bir ağıl­lı bir üsu­lu ha­ra­dan bi­lir və on­dan ne­cə uğur­la is­ti­fa­də edir? Hə­lə üs­tə­lik mil­yon il­lər­dir bü­tün hö­rüm­çək­lər ey­ni üsul­la öz tor­lar­nı qu­rur­lar. Hö­rüm­çə­yin be­lə bir üsu­lu tət­biq et­mə­si üçün bu­nu ona il­ham ve­rə­cək bir «ira­də sa­hi­bi­nə» eh­ti­yac du­yu­lur. Çün­ki bu ira­də qüv­və­si hö­rüm­çə­yin özü­nə aid de­yil. Bu ira­də­nin sa­hi­bi hər şe­yin sa­hi­bi olan, hər şe­yə qüv­və­si ça­tan, bü­tün can­lı­la­rı ida­rə edən, gö­rə­cək­lə­ri iş­lə­ri on­la­ra il­ham edən Al­lah­dır.


MA­RAQ­LI BİR CAN­LI: NAU­Tİ­LUS
Jə­qin ki, ha­mı­nız su­al­tı gə­mi­lə­ri te­le­vi­zor­lar­da, qə­zet və jur­nal­lar­da gör­mü­sü­nüz. Ol­duq­ca də­rin­lik­lə­rə enə­rək hiss olun­ma­dan hə­rə­kət edə bi­lən bu tex­no­lo­ji me­xa­nizm­lər­dən öl­kə­lə­rin təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min et­mək­də və bə­zi el­mi araş­dır­ma­lar­da is­ti­fa­də olu­nur. Su­al­tı gə­mi­lə­rin iş­lə­mə sis­te­mi isə aşa­ğı­da­kı ki­mi­dir. Su­al­tı gə­mi­lər­də möv­cud olan xü­su­si dal­ma sis­tern­lə­ri su ilə dol­duq­da gə­mi su­dan da­ha ağır olur və di­bə da­lır. Əgər sis­tern­də­ki su təz­yiq­li ha­va ilə bo­şal­dıl­sa, su­al­tı gə­mi ye­ni­dən su­yun üzü­nə çı­xır.

İn­di isə si­zi su­al­tı gə­mi­lər­də olan bu sis­tem­dən is­ti­fa­də edə­rək hə­rə­kət edən çox ma­raq­lı bir can­lı ilə ta­nış edə­cə­yik. Bu can­lı nau­ti­lus­dur. Nau­ti­lus xi­tin ör­tük­lü bir də­niz hey­va­nı olub su­al­tı gə­mi­lər ki­mi su­ya da­lır. Şə­kil­də də gör­dü­yü­nüz ki­mi, nau­ti­lu­sun bə­də­nin­də 19 sm öl­çü­sün­də il­bi­zin xi­tin ör­tü­yü­nə bən­zər bir or­qan var. Bu or­qan­da bir-bi­ri ilə bağ­lı olan 28 ədəd «dal­ma hü­cey­rə­lə­ri» var. Bu dal­ma hü­cey­rə­lə­ri su­al­tı gə­mi­də ol­du­ğu ki­mi ey­ni mən­tiq­lə iş­lə­yir, yə­ni nau­ti­lu­sun təz­yiq­li ha­va­ya eh­ti­ya­cı var. Bu ha­va su­al­tı gə­mi­lər­də xü­su­si bir sis­tem qu­rul­ma­sı ilə tə­min edi­lir və mü­hən­dis­lər bu sis­te­mi su­al­tı gə­mi­nin mü­əy­yən his­sə­lə­rin­də yer­ləş­di­rir­lər. Bəs on­da nau­ti­lus su­yu bo­şalt­maq üçün la­zım olan bu sı­xıl­mış ha­va­nı ha­ra­dan alır?

Be­lə­lik­lə, bu sua­lın ca­va­bı ye­nə də bi­zi Al­la­hın ya­rat­dı­ğı qey­ri-adi xü­su­siy­yət­lər­dən bi­ri ilə ta­nış edir. Nau­ti­lu­sun bə­də­nin­də xü­su­si bir qaz əmə­lə gə­lir. Bu qaz qan döv­ra­nı va­si­tə­si­lə hü­cey­rə­lə­rə çat­dı­rı­la­raq hü­cey­rə­lər­dən su­yun çıx­ma­sı­nı tə­min edir. Nau­ti­lus ov­lan­maq təh­lü­kə­si ilə qar­şı­la­şan­da düş­mən­lə­rin­dən qaç­maq üçün bu şə­kil­də su­yun di­bi­nə enə və ya üzə çı­xa bi­lir. Hət­ta nau­ti­lu­sun dal­ma qa­bi­liy­yə­ti su­al­tı gə­mi­lər­lə mü­qa­yi­sə­yə gəl­mə­yə­cək də­rə­cə­də yük­sək­dir. Bir su­al­tı gə­mi yal­nız 400 metr də­rin­li­yə enə bil­di­yi hal­da nau­ti­lus üçün 4000 metr də­rin­li­yə en­mək çox asan­dır.

Bu ma­raq­lı də­niz can­lı­sın­da ya­ra­dıl­mış xü­su­si sis­tem bi­zim dü­şün­mə­yi­miz üçün­dür. İn­di bir­lik­də dü­şü­nək. Nau­ti­lus bu sis­te­mə tə­sa­dü­fən sa­hib ola bi­lər­mi? Qaz ha­zır­lan­ma­sı­nı tə­min edən bə­dən qu­ru­lu­şu­nu tək­ba­şı­na əl­də edə bi­lər­mi? Həm də nau­ti­lu­sun qə­ri­bə xü­su­siy­yə­ti bu­nun­la bil­mir. Də­niz al­tın­da çox bö­yük bir təz­yiq var. Də­rin­li­yə en­di­yi­niz za­man qu­laq­la­rı­nız­da hiss et­di­yi­niz tu­tul­ma və təz­yi­qin sə­bə­bi də bu təz­yiq­dir. La­kin si­zə tə­sir edən çox aşa­ğı bir təz­yiq­dir, də­ri­nə en­dik­cə bas­qı ar­tır və mü­əy­yən də­rin­lik­dən son­ra can­lı­la­ra öl­dü­rü­cü tə­sir gös­tə­rir. Nau­ti­lus isə çox ki­çik ol­ma­sı­na və onu qo­ru­yan yal­nız bir xi­tin tə­bə­qə­si ol­du­ğu­na bax­ma­ya­raq bə­zən ton­lar­la yük ağır­lı­ğın­da ola bi­lən bu təz­yiq ona tə­sir et­mir.

Ay­dın gö­rü­nür ki, nau­ti­lus­da­kı bü­tün key­fiy­yət­lər xü­su­si ola­raq ya­ra­dıl­mış­dır. Bu can­lı­nın də­niz al­tın­da­kı ton­lar­la yü­kə da­vam gə­ti­rən bə­də­ni­ni özü-özü­nə plan­laş­dır­ma­sı əs­la müm­kün de­yil. Be­lə bir yük­sək bə­dən qu­ru­lu­şu yal­nız hər şe­yi heç nə­dən nü­mu­nə gö­tür­mə­yə­rək qü­sur­suz ya­ra­dan Al­la­hın ya­rat­dı­ğı var­lıq­da ola bi­lər. Al­lah bir ayə­sin­də in­san­la­ra aşa­ğı­da­kı ki­mi dü­şün­mə­yi bu­yu­rur:

«Heç Ja­ra­dan ya­rat­ma­ya­na bən­zə­yər­mi?!» («Nəhl» su­rə­si, 17).


Fİ­Zİ­KA­NIN QA­NUN­LA­RI­NI Bİ­LƏN KƏ­PƏ­NƏK­LƏR
Kə­pə­nək­lə­rin bə­zək­li xa­ri­ci gö­rü­nü­şü hər kə­sin çox xo­şu­na gə­lir. Rəng­li qa­nad­la­rı, zə­rif uçuş­la­rı ilə tə­bii bir gö­zəl­lik olan bu can­lı­lar Al­la­hın bi­zim üçün ya­rat­dı­ğı gö­zəl­lik­lər­dən bi­ri­dir. Əl­bət­tə ki, kə­pə­nək­lə­rin xü­su­siy­yət­lə­ri yal­nız bə­zək­li ol­ma­la­rın­dan iba­rət de­yil. Ol­duq­ca qı­sa ömür sür­mə­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq bu can­lı­lar bə­zən bir mü­tə­xəs­sis ki­mi he­sab­la­ma apa­rır. Mə­sə­lən, uç­maq üçün - da­ha əv­vəl də gü­və­lər­lə bağ­lı qeyd et­di­yi­miz ki­mi - kə­pə­nək­lə­rin bə­də­ni mü­əy­yən bir tem­pe­ra­tur­da ol­ma­lı­dır. Bu­nun üçün kə­pə­nək­lə­rin nə­lər et­dik­lə­ri­ni bir­lik­də təh­lil edək.

Colias kə­pə­nə­yi ad­lan­dı­rı­lan bir növ bə­dən tem­pe­ra­tu­ru 28 də­rə­cə­dən aşa­ğı ol­sa, uça bil­məz. Be­lə hal­da kə­pə­nək dər­hal qa­nad­la­rı­nı açır və ar­xa­sı Gü­nə­şə doğ­ru, şüa­la­rı şa­qu­li ala­caq şə­kil­də da­ya­nır. Kə­pə­nək ki­fa­yət qə­dər isi­nib bə­dən tem­pe­ra­tu­ru­nu 40 də­rə­cə­yə çat­dı­ran­da öz ət­ra­fın­da 90 də­rə­cə dö­nür. Be­lə­lik­lə, Gü­nəş şüa­la­rı­nı üfü­qi for­ma­da da alır. Bu hə­rə­kət­lə Gü­nəş şüa­la­rı­nı isi­di­ci tə­si­ri mi­ni­mu­ma en­di­ri­lir. Həm­çi­nin kə­pə­nə­yin bə­dən tem­pe­ra­tu­ru en­mə­yə baş­la­yır.

Bun­dan baş­qa, bu cins kə­pə­nək­lə­rin qa­nad­la­rın­da ki­çik qa­ra lə­kə­lər olur. Bu lə­kə­lər də tem­pe­ra­tu­ru kə­pə­nə­yin bə­də­nin­də top­la­maq funk­si­ya­sı­nı da­şı­yır. La­kin bu lə­kə­lər də tə­sa­dü­fi yer­lər­də de­yil. Bun­lar bə­də­nin isin­mə­yə ən çox eh­ti­ya­cı olan his­sə­lər­də yer­ləş­di­ri­lib. Bu qu­ru­luş sa­yə­sin­də qa­nad­lar­da­kı tez isi­nən ki­çik lə­kə­lər­dən baş­qa his­sə­lə­rə is­ti­li­yin nəq­li asan­la­şır. Çün­ki is­ti­li­yi ötür­mək üçün la­zım olan mə­sa­fə qı­sal­mış­dır.

Baş­qa bir kə­pə­nək cin­si də bə­də­ni­nin tem­pe­ra­tu­ru­nu ar­tır­maq üçün bu­na bən­zər üsul­dan is­ti­fa­də edir. Lin­za­lar haq­qın­da ha­mı­nı­zın mə­lu­ma­tı var. On­la­rın bə­zi­lə­rin­dən ci­sim­lə­ri bö­yüt­mək, di­gər­lə­rin­dən isə ki­çilt­mək üçün is­ti­fa­də olu­nur. Mə­sə­lən, ey­nək şü­şə­lə­ri bir lin­za­dır. Gü­nəş işı­ğı­nın qar­şı­sı­na tu­tu­lan lin­za isə is­ti­li­yi mü­əy­yən bir nöq­tə­də top­la­ya bi­lir. Hət­ta bu üsul­la od yan­dır­maq da müm­kün­dür. Pieris nö­vün­dən olan kə­pə­nək isə qa­nad­la­rı­nı elə bir və­ziy­yət­də sax­la­yır ki, ey­ni­lə lin­za ki­mi bü­tün şüa­la­rı bə­də­ni­nin ən çox isin­mə­si la­zım olan yer­lə­rin­də top­la­ya bi­lir.

Şüb­hə­siz ki, bu kə­pə­nək­lər hə­yat­la­rı­nın heç bir döv­rün­də fi­zi­ka və baş­qa möv­zu­lar­da təh­sil al­ma­mış­lar. Lin­za­nın xü­su­siy­yət­lə­ri­ni də bil­mir­lər. Gü­nəş şüa­la­rı­nın han­sı və­ziy­yət­də da­ha ar­tıq alın­ma­sın­dan da xə­bər­siz­dir­lər. Kə­pə­nək­lə­rə ən əl­ve­riş­li şə­kil­də isin­mək üçün nə­lə­ri edə­cək­lə­ri­ni il­ham edən, hər şe­yi qo­ru­yan və nə­za­rət edən Al­lah­dır. Al­lah bir ayə­də be­lə bu­yu­rur:

«...Al­lah hər şe­yə nə­za­rət edən­dir» («Əh­zab» su­rə­si, 52).


GÖ­ZƏT­Çİ NAQ­QA BA­LI­ĞI
Ba­lıq­la­rın yu­va qur­ma­sı və ba­la­la­rı­nı da­im qo­ru­ma­sı o qə­dər də bi­lin­məz. Bu yu­va­lar əsa­sən xır­da daş­la­rın və ya qum­la­rın için­də açı­lan çu­xur şək­lin­də­dir. Kü­rü­lər bir müd­dət bu açıq çu­xur­la­rın için­də in­ki­şaf edir. Bu müd­dət ər­zin­də ata və ana ba­lıq­lar öz ba­la­la­rı­nı düş­mən­lər­dən qo­ru­maq üçün növ­bə çə­kir­lər.

Naq­qa ba­lıq­la­rı da ba­la­la­rı­nı xü­su­si bir mü­ha­fi­zə için­də sax­la­yan can­lı­lar­dır. Di­şi naq­qa ba­lıq­la­rı öz kü­rü­lə­ri­ni da­yaz su­lar­da­kı bit­ki­lə­rin və qa­mış­la­rın di­bin­də tö­kür. Kü­rü­lər bit­ki kök­lə­ri­nə ya­pı­şıb qa­lır. Bir müd­dət son­ra di­şi ba­lıq kü­rü­lə­rin­dən uzaq­la­şır. Bun­dan son­ra kü­rü­lə­ri ar­tıq er­kək ba­lıq qo­ru­ma­lı­dır. Er­kək ba­lı­ğın və­zi­fə­si kü­rü­lə­rin ya­nın­da ke­şik çək­mək­dir. Bu növ­bət­çi­lik 40-50 gün, yə­ni ba­la­lar tam bö­yü­yə­nə qə­dər da­vam edir.

Bun­dan baş­qa, er­kək ba­lıq qəl­sə­mə­lə­ri va­si­tə­si­lə mı­rıl­tı­ya bən­zər bir səs çı­xa­ra­raq kü­rü­lə­rə zə­rər ver­mək is­tə­yən di­gər ba­lıq­la­rı ora­dan qo­vur. Bu sə­sin baş­qa ba­lıq­la­rı qor­xu­da­ca­ğı­nı və bu sə­sə gö­rə ora­dan ay­rı­la­caq­la­rı­nı bi­lir.

Er­kək naq­qa ba­lıq­la­rı­na ba­la­la­rı­nı bu şə­kil­də qo­ru­ma­ğı əmr edən Al­lah­dır. Bu ba­lıq da baş­qa bü­tün can­lı­lar ki­mi yal­nız Al­la­hın il­ha­mı ilə hə­rə­kət edir və nə­sil­lə­ri­ni də da­vam et­di­rir.


İŞIQ SA­ÇAN CAN­LI­LA­RIN XÜ­SU­SİJ­JƏT­LƏ­Rİ­Nİ Bİ­LİR­Sİ­NİZ­Mİ?
Ge­cə­lər ağac­la­rın üzə­rin­də hə­rə­kət edən işıq­la­rı heç gör­mü­sü­nüz­mü? Bə­zən bir ağa­cı az qa­la ör­tə­cək qə­dər çox olan bu işıq­lar işıl­da­quş­lar­dır. İşıl­da­quş­lar işıq sa­çan can­lı­la­rın ən əsas­la­rı­dır. Ge­cə­nin qa­ran­lı­ğın­da ağac­la­rı işıq­lan­dı­ran işıl­da­quş­lar alim­lə­rin üzə­rin­də ən çox təd­qi­qat apar­dı­ğı can­lı­lar­dan bi­ri­dir. Bu­nun sə­bə­bi­ni bir az son­ra mü­fəs­səl şə­kil­də izah edə­cə­yik. La­kin əsa­sən bu can­lı­la­rın ne­cə işıq saç­ma­sın­dan bəhs edək.

İşıl­da­quş­lar bə­dən­lə­ri­nin için­də ya­şıl-sa­rı işıq­lar is­teh­sal edir­lər. İşıq işıl­da­quş­lar üçün bir ra­bi­tə, xə­bər­ləş­mə va­si­tə­si­dir. On­lar saç­dıq­la­rı işıq­lar­la ya bir-bi­ri­nə cüt­ləş­mə me­sa­jı ve­rir, ya da düş­mən­lə­ri­nə qar­şı mü­da­fiə olun­ma­ğın va­cib­li­yi­ni bil­di­rir­lər. Düş­mən­lə­ri işıl­da­quş­la­rın da­dı­nın pis ol­du­ğu­nu işıq­lar­dan bi­lir və on­la­rı ye­mək­dən im­ti­na edir­lər.

Bu bö­cək­lə­rin ən əsas xü­su­siy­yət­lə­ri isə işıq­dan da­ha çox sə­mə­rə əl­də et­mə­si və de­mək olar ki, ener­ji itir­mə­mə­si­dir. İşıl­da­quş­lar bu xü­su­siy­yət­lə­ri­nə gö­rə il­lər­lə alim­lər üçün araş­dır­ma möv­zu­su olub. La­kin bü­tün araş­dır­ma və ça­lış­ma­la­ra bax­ma­ya­raq in­san­lar hə­lə də işıl­da­quş­la­rın saç­dı­ğı ki­mi sə­mə­rə­li bir işıq kəşf edə bil­mə­yib­lər.

Bir can­lı­nın işıq sa­ça bil­mə­si, ey­ni za­man­da da bu işı­ğın on­la­ra heç bir tə­sir et­mə­mə­si hey­rə­ta­miz mə­sə­lə­dir. Bu­nun sə­bə­bi­ni be­lə izah edə bi­lə­rik. Ja­nan lam­pa­la­rın işıq­la bir­lik­də is­ti­lik də ver­di­yi­ni siz­lər də hiss et­mi­si­niz. Mə­sə­lən, bir elekt­rik lam­pa­sı­na əl vur­sa­nız, əli­ni­zin yan­dı­ğı­nı hiss edə­cək­si­niz. Bu hal­da ağ­lı­nı­za işıl­da­quş­la­rın bu is­ti­lik­dən ni­yə zi­yan gör­mə­mə­si ki­mi bir su­al gə­lə bi­lər. Tə­əcc­blü olan da elə bu­dur. İşıq sa­çan can­lı­lar öz­lə­ri­nin saç­dı­ğı işıq­dan heç bir zi­yan gör­mür­lər. Çün­ki can­lı­la­rın saç­dı­ğı işıq bi­zim işıq­lan­dır­maq üçün is­ti­fa­də et­di­yi­miz işıq­dan ta­ma­mi­lə fərq­li­dir. Bu işı­ğa so­yuq işıq de­yi­lir və bu cür işıq is­teh­sa­lı za­ma­nı ət­ra­fa is­ti­lik ve­ril­mir. Bu­na gö­rə də be­lə ha­sil olan işıq çox sə­mə­rə­li­dir. Alim­lər bu işıq nö­vü­nü təq­lid et­mək üçün il­lər­dir ki, ça­lı­şır.

İşıl­da­quş­lar­la ya­na­şı də­niz­də ya­şa­yan müx­tə­lif can­lı­lar, bö­cək­lər və baş­qa bir çox can­lı nö­vü də saç­dıq­la­rı işı­ğı öz­lə­ri ha­sil edir­lər. Hər bir işı­ğın ha­sil ol­ma for­ma­sı, is­ti­fa­də sa­hə­lə­ri, müd­də­ti və ha­sil edi­lən işı­ğın cin­si ki­mi xü­su­siy­yət­lə­ri çox fərq­li­dir. Və bun­la­rın hər bi­ri mö­cü­zə­dir.

Bu can­lı­la­ra işıq ha­sil edə bi­lə­cək sis­te­mi ve­rən, bu sis­tem­lə­rin dai­mi ol­ma­sı­nı tə­min edən isə əl­bət­tə ki, can­lı­la­rın öz­lə­ri de­yil. Tə­sa­düf­lər nə­ti­cə­sin­də işıq əmə­lə gə­ti­rən bir sis­te­min can­lı­nın bə­də­nin­də mey­da­na gəl­mə­si müm­kün de­yil. Bun­dan əla­və, özün­dən işıq ve­rən can­lı­ya heç bir zə­rə­rin dəy­mə­mə­si ki­mi mü­kəm­məl bir qu­ru­lu­şun or­ta­ya çıx­ma­sı da müm­kün de­yil. İşıq sa­çan bü­tün can­lı­lar Al­la­hın yük­sək sə­viy­yə­də ya­rat­ma­sı­nın də­lil­lə­rin­dən­dir. Al­lah son­suz elm, ağıl və qüd­rə­ti­nin də­lil­lə­ri­ni bi­zə ya­rat­dı­ğı can­lı­lar va­si­tə­si­lə gös­tə­rir. Ey­ni za­man­da bü­tün bun­lar Rəb­bi­mi­zin di­lə­mə­sin­dən sa­va­yı in­san­la­rın nə qə­dər ça­lış­sa da tə­bi­ət­də­ki qü­sur­suz me­xa­nizm­lə­ri ya­rat­ma­ğa güc­lə­ri­nin yet­mə­yə­cə­yi­ni xa­tır­la­dır.


İŞIQ VE­RƏN SU­AL­TI CAN­LI­LAR
Şə­kil­lər­də gör­dü­yü­nü­zə bən­zə­yən bir çox su­al­tı can­lı da işıl­da­quş­lar ki­mi işıq ve­rən sis­tem­lə­rə ma­lik­dir. On­lar işıq­la­rın­dan əsa­sən düş­mən­lə­ri­ni az­dır­maq və ya qor­xut­maq üçün is­ti­fa­də edir­lər. Bu can­lı­la­rın de­mək olar ki, ha­mı­sı­nın ar­xa­sın­da ey­ni­lə par­ça­da­kı ti­kiş ye­ri­nə bən­zə­yən lent­şə­kil­li yer­ləş­di­ril­miş, işıq ve­rə bi­lən hü­cey­rə­lər var. İn­di bu can­lı­la­rın əsas xü­su­siy­yət­lə­ri ilə ta­nış olaq.

Bun­la­rın bir nö­vü xa­ri­ci gö­rü­nüş­cə au­re­li­ya­la­ra (au­ri­ta) bən­zə­yən can­lı­lar­dır. On­lar əsa­sən göz­lə gö­rün­mə­yən bit­ki­lər və ki­çik də­niz hey­van­la­rı ilə qi­da­la­nır. Bə­zi­lə­ri ov­la­rı­nı ey­ni­lə ba­lıq ti­lo­vu­na bən­zər su­da hə­rə­kət edən ya­pış­qan cay­naq­la­rı ilə tu­tur. Baş­qa bi­ri­si­nin isə çox ge­niş şə­kil­də açı­la və bir çox can­lı­nı uda bi­lən ağ­zı var. Bə­də­nin­də sı­ra şək­lin­də in­cə tük­lər olur və hey­van bu tük­lə­rin­dən su­da özü­nü irə­li­yə hə­rə­kət et­dir­mək üçün is­ti­fa­də edir.

İşıq sa­çan can­lı növ­lə­ri­nin də öz da­xi­lin­də qə­ri­bə xü­su­siy­yət­lə­ri var. Mə­sə­lən, qır­mı­zı tük­lə­ri­nə to­xu­nan za­man on­lar par­la­yır. Həm­çi­nin su­ya pa­rıl­da­yan, işıq­lı də­nə­cik­lər bu­ra­xa bi­lir. Bu, düş­mən­lər­dən xi­las ol­maq üçün is­ti­fa­də olu­nan bir az­dır­ma va­si­tə­si­dir.

Də­niz ul­duz­la­rı, də­niz kir­pi­lə­ri (Echinus), tük­lü ul­duz­lar ki­mi can­lı­lar isə «ti­kan­lı hey­van­lar» ad­lan­dı­rı­lır. Bu hey­van­la­rın bir ço­xu­nun də­ri­si mü­da­fiə məq­sə­di­lə is­ti­fa­də et­dik­lə­ri kəs­kin ti­kan­lar­la ör­tü­lü­dür. On­lar də­niz sa­hil­lə­rin­də, mər­can qa­ya­lıq­la­rın­da və də­niz lay­la­rın­da ya­şa­yır. Bu can­lı­lar da düş­mən­lə­rin­dən qo­run­maq üçün öz işıq­la­rın­dan is­ti­fa­də edir. Par­laq ət­raf­la­ra və ya onur­ğa­ya ma­lik olan bu can­lı­lar bir hü­cu­ma mə­ruz qal­dıq­la­rı za­man su­da işıq bu­lud­la­rı ya­ra­dır­lar.

İşıq sa­çan su­al­tı can­lı­la­rın ən əsas xü­su­siy­yə­ti isə on­la­rın öz işıq­la­rın­dan al­da­dı­cı məq­səd­lə is­ti­fa­də et­mə­si­dir. Bu­na nü­mu­nə ki­mi bir də­niz ul­du­zu nö­vü­nü gös­tə­rə bi­lə­rik. Bu də­niz ul­du­zu də­ni­zin təq­ri­bən 1000 metr də­rin­li­yin­də ya­şa­yır. Ət­raf­la­rı­nın ucun­dan par­laq ya­şıl-ma­vi işıq­lar sa­çır. İşıq xə­bər­dar­lı­ğı düş­mən­lə­ri­nə çox pis bir da­dı­nın ol­du­ğu­nu bil­dir­mək üçün­dür. Baş­qa bir də­niz ul­du­zu nö­vü isə ona hü­cum edil­di­yi za­man pa­rıl­da­ma­ğa baş­la­yır və düş­mə­ni uzaq­laş­dır­maq üçün qol­la­rın­dan bi­ri­ni düş­mə­nə tə­rəf atır. Qop­muş ət­raf ağ işıq saç­ma­ğa baş­la­yır və düş­mə­nin diq­qə­ti ət­ra­fa yö­nə­lir. Də­niz ul­du­zu da bu za­man qa­ça bil­mək üçün vaxt əl­də et­miş olur.

Bu­ra­da ver­di­yi­miz bir ne­çə mi­sal­dan da ay­dın ol­du­ğu ki­mi, can­lı­lar­da­kı işıq saç­ma me­xa­niz­mi Al­la­hın ya­rat­dıq­la­rı­nın möh­tə­şəm­li­yi­ni bi­zə gös­tə­rir. Bu­ra­da haq­qın­da da­nış­dı­ğı­mız can­lı­lar su­yun al­tın­da ya­şa­yan, ək­sər vaxt­lar­da da bə­dən­lə­ri­nin ço­xu su­dan iba­rət olan, bir ağıl və dü­şün­cə­yə sa­hib ol­ma­sı müm­kün ol­ma­yan can­lı­lar­dır. La­kin on­la­rın hər bi­ri oxu­cu­la­rı hey­rət­lən­di­rə­cək ecaz­kar xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik­dir. Bu da bir da­ha sü­but edir ki, Al­lah heç bir nü­mu­nə­ni əsas gö­tür­mə­dən ya­ra­dan­dır. Bu mi­sal­lar Al­lah­dan baş­qa Tan­rı­nın ol­ma­dı­ğı­nı, Al­la­hın hər şe­yin Ja­ra­dı­cı­sı ol­du­ğu­nu dərk et­mə­yi­miz üçün­dür. Bu hə­qi­qə­ti dərk edən hər bir in­san Al­la­hın son­suz gü­cü­nü də dərk edə­cək və hə­ya­tı­nı yal­nız Al­la­hı ra­zı sa­la­caq şə­kil­də ya­şa­ma­ğa ça­lı­şa­caq.

Unut­ma­yın ki, Al­lah bir ayə­sin­də On­dan baş­qa tan­rı qə­bul edən­lə­rin tən­ha qa­la­ca­ğı­nı bil­di­rir və be­lə bu­yu­rur:

«Al­lah­la ya­na­şı baş­qa tan­rı qə­bul et­mə. Jox­sa xar olar, zə­lil və­ziy­yə­tə dü­şər­sən!» («İs­ra» su­rə­si, 22).


TU­TU­QU­ŞU BA­LI­ĞI­NIN JA­TAQ ÖR­TÜ­JÜ
Şə­kil­də­ki ba­lı­ğın adı - ar­tıq si­zin də bil­di­yi­niz ki­mi tu­tu­qu­şu­ya bən­zə­di­yi­nə gö­rə - tu­tu­qu­şu ba­lı­ğı­dır. Rən­ga­rəng bir gö­rü­nü­şü olan bu ba­lıq düş­mən­lə­rin­dən mü­da­fiə olun­maq üçün mü­əy­yən bir üsul­dan is­ti­fa­də edir. Xü­su­si­lə ge­cə­lər bü­tün bə­də­ni­ni özü ha­sil et­di­yi je­la­ti­nə (na­zik və şəf­faf plas­tin­ka şək­lin­də ya­pış­qan mad­də­yə) bən­zər bir mad­də ilə ör­tür. Ağ­lı­nı­za gə­lən «nə üçün» sua­lı­nın ca­va­bın­dan əv­vəl bu mad­də­nin ne­cə ha­zır­lan­dı­ğı­na və on­dan ne­cə is­ti­fa­də edil­di­yi­nə diq­qət ye­ti­rək.

Tu­tu­qu­şu ba­lı­ğı­nın ör­tü­yü ba­lı­ğın qəl­sə­mə boş­lu­ğu­nun üst kə­na­rın­da olan bir yer­dən ay­rı­lır. Ba­lıq bu hə­rə­kə­ti nə­fəs alıb-ve­rər­kən edir. Bir müd­dət son­ra bu ör­tük ba­lı­ğın bü­tün bə­də­ni­ni ör­tür. Bu­nun va­si­tə­si­lə ba­lıq özü­nü bir növ ör­tü­yün içi­nə sa­lır və ge­cə ol­du­ğu za­man özü­nü xa­ri­ci tə­sir­lər­dən qo­ru­yur. Bu mad­də ey­ni za­man­da ba­lı­ğın mas­ka­la­na­raq rən­gi­ni də­yiş­mə­si nə­ti­cə­sin­də giz­lən­mə­si­ni də tə­min edir. Şəf­faf ya­taq ör­tü­yü­nün ən əsas funk­si­ya­sı da ba­lı­ğı ən bö­yük düş­mə­ni olan mü­rən ba­lıq­la­rın­dan qo­ru­maq­dır. Mü­rən­lər qey­ri-adi həs­sas qo­xu­bil­mə his­siy­ya­tı­na ma­lik­dir və ov­la­rı­nı bu qa­bi­liy­yət­lə­ri sa­yə­sin­də ta­pır­lar. La­kin tu­tu­qu­şu ba­lı­ğı­nın qo­ru­yu­cu ör­tü­yü nə­ti­cə­sin­də mü­rən ba­lı­ğı onun qo­xu­su­nu al­mır. Hət­ta ya­nın­dan ke­çər­kən ör­tük için­də­ki ba­lı­ğa to­xun­sa da onu hiss et­mir.

Bu hal­da be­lə dü­şün­mək la­zım­dır: tu­tu­qu­şu ba­lıq­la­rı ge­cə is­ti­fa­də et­dik­lə­ri bu qo­ru­yu­cu ör­tü­yü ne­cə əl­də et­miş­lər? Qa­tı düş­mən­lə­ri olan mü­rən ba­lıq­la­rı­nın qo­xu va­si­tə­si­lə ov et­dik­lə­ri­ni ha­ra­dan bi­lir­lər? Mü­ren­lə­rin güc­lü qo­xu al­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı ala­caq və ge­cə­ni ra­hat ke­çir­mə­lə­ri­ni tə­min edə­cək bu əhə­miy­yət­li mad­də­ni ne­cə kəşf et­miş­lər?

Əl­bət­tə ki, ba­lı­ğın kim­yə­vi mad­də­ni öz bə­də­nin­də ha­sil edib son­ra da bu mad­də ilə bü­tün bə­də­ni­ni ört­mə­yi dü­şün­dü­yü­nü, plan qur­du­ğu­nu gü­man et­mək müm­kün de­yil. Be­lə bir və­ziy­yə­tin mü­əy­yən müd­dət için­də öz-özü­nə mey­da­na gəl­mə­si də müm­kün de­yil. Şə­kil­də­ki tu­tu­qu­şu ba­lıq­la­rı bu gün bu mad­də­ni öz dü­şün­cə­lə­ri ilə plan­laş­dı­rıb bə­dən­lə­rin­də­ki be­lə bir sis­te­mi öz is­tək­lə­ri ilə ya­rat­ma­dıq­la­rı ki­mi 1.000 il və ya 10.000 il bun­dan əv­vəl ya­şa­mış tu­tu­qu­şu ba­lıq­la­rı da bu­nu ba­ca­ra bil­məz­di.

Ba­lı­ğın öz düş­mə­nə qar­şı bə­də­ni­ni çox uy­ğun bir je­la­tin­lə ört­mə­si çox ide­al bir mas­ka­lan­ma üsu­lu­dur. Həm­çi­nin ay­dın olur ki, be­lə xü­su­siy­yət yal­nız dü­şü­nül­müş bir plan nə­ti­cə­sin­də müm­kün­dür. Bu dü­şün­cə də ba­lı­ğa və ya baş­qa bir var­lı­ğa de­yil, bü­tün bun­la­rı Ja­ra­dıb tən­zim­lə­yən Al­la­ha məx­sus­dur.
ƏQ­RƏB BA­LIQ­LA­RI­NIN MƏ­HA­RƏT­LƏ MAS­KA­LAN­MA­SI
Əq­rəb ba­lıq­la­rı son də­rə­cə rəng­li bir gö­rü­nü­şə ma­lik­dir. On­la­rın rən­gi ya­şa­dıq­la­rı mər­can­lar­la ey­ni­dir. Şə­kil­də gör­dü­yü­nüz ki­mi, əq­rəb ba­lı­ğı­nın ağ-qır­mı­zı zo­laq­la­rı ey­ni­lə bu rəng­də olan mər­can­la­rın ara­sın­da giz­lən­mə­si­nə, yə­ni gö­rün­məz­li­yi­nə sə­bəb olur. Bu da on­la­rın ov­lan­maq təh­lü­kə­si­ni azal­dır. Ey­ni za­man­da öz ovu­na da asan­lıq­la ya­xın­laş­ma­sı­na im­kan ve­rir.

Aşa­ğı­da­kı və əv­vəl­ki sə­hi­fə­də olan əq­rəb ba­lıq­la­rı­nın şə­kil­lə­ri­nə diq­qət­lə ba­xın, özü­nüz də hiss edə­cək­si­niz ki, on­la­rı ol­duq­la­rı şə­ra­it­dən seç­mək çox çə­tin­dir.

Əq­rəb ba­lıq­la­rı ki­mi su­al­tı can­lı­la­rın da bir ço­xu­nu ya­şa­dıq­la­rı mü­hit­də seç­mək müm­kün de­yil. Bu can­lı­lar yal­nız hə­rə­kət et­di­yi za­man bi­li­nir. Su al­tın­da qü­sur­suz ola­raq adap­ta­si­ya və mas­ka­lan­ma qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik olan can­lı­lar bu rəng­lər­dən is­ti­fa­də edə­rək ov ov­la­yır, ar­tıb tö­rə­yir, ət­ra­fın­da­kı can­lı­la­ra mü­əy­yən mə­lu­mat­lar çat­dı­rır­lar.

Elə isə bu uy­ğun­laş­ma ne­cə or­ta­ya çıx­mış­dır? Bir ba­lı­ğın bə­də­ni­ni ya­şa­dı­ğı qa­ya ilə ey­ni rəng­də, hət­ta qa­ya ki­mi çı­xın­tı­lı gö­rü­nüş­də edən kim­dir?

1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət