Ana səhifə

Ecaz­kar can­LI­lar harun yəhya müƏLLİf və onun əSƏRLƏRİ haqqinda


Yüklə 424.65 Kb.
səhifə2/6
tarix26.06.2016
ölçüsü424.65 Kb.
1   2   3   4   5   6

Qa­rış­qa­nın göz­lə­rin­də xü­su­si bir səmt tə­yin edən sis­tem var. Al­la­hın onun göz­lə­ri­nə yer­ləş­dir­di­yi bu sis­tem bü­tün is­ti­qa­mə­ti tə­yin edən va­si­tə­lər­dən üs­tün­dür. Çün­ki bi­zim gör­mə­di­yi­miz bə­zi şüa­la­rı gö­rə bi­lən qa­rış­qa bun­lar­dan is­ti­fa­də et­di­yi za­man ət­ra­fı­na ba­xıb is­ti­qa­mə­ti, şi­ma­lı və cə­nu­bu mü­əy­yən edə bi­lir. Bu­nun sa­yə­sin­də yu­va­sı­nın ha­ra­da ol­du­ğu­nu eh­ti­mal edən hey­van ge­ri­yə qa­yı­dar­kən heç bir çə­tin­lik çək­mir.

İşı­ğın xü­su­siy­yət­lə­ri in­san­la­ra ya­xın dövr­də mə­lum olub. La­kin qa­rış­qa in­san­la­rın bil­mə­di­yi işı­ğın xü­su­siy­yə­ti­ni dün­ya­ya gəl­di­yi an­dan eti­ba­rən bi­lir və on­dan is­ti­fa­də edir. Şüb­hə­siz ki, bu qa­rış­qa nö­vü­nün göz­lə­ri ki­mi qü­sur­suz bir qu­ru­luş hər han­sı bir tə­sa­düf­lə izah edi­lə bil­məz. Qa­rış­qa ya­ran­dı­ğı ilk dövr­dən eti­ba­rən bu xü­su­siy­yət­li göz­lə­rə sa­hib ol­ma­lı­dır. Jox­sa səh­ra­nın is­ti­sin­də ge­ri qa­yı­da bil­mə­yə­cə­yi üçün ya­şa­ma­sı da müm­kün ol­ma­ya­caq. Bü­tün səh­ra qa­rış­qa­la­rı hə­ya­ta gəl­dik­lə­ri ilk gün­dən eti­ba­rən ha­zır­ki göz­lə­rə ma­lik­dir. Bu göz­lə­ri on­lar üçün üs­tün elm sa­hi­bi olan Al­lah ya­rat­mış­dır.


QA­RIŞ­QA İLƏ QU­ŞUN MÖ­CÜ­ZƏ­Vİ İŞ­BİR­Lİ­Jİ
Ja­şa­dı­ğı­mız hər yer­də səh­hə­ti­miz üçün təh­lü­kə ya­ra­dan və bi­zi xəs­tə­lən­di­rən mik­rob­lar var. Bu mik­rob­lar bi­zim­lə ya­na­şı baş­qa can­lı­lar üçün də təh­lü­kə ya­ra­dır. Bu sə­bəb­dən can­lı­lar da bi­zim ki­mi öz­lə­ri­ni qo­ru­ma­lı­dır. Əs­lin­də can­lı­la­rı də­rin­dən öy­rən­di­yi­miz za­man on­la­rın mik­rob­lar­dan qo­run­maq üçün bə­zi va­si­tə­lər­dən is­ti­fa­də et­di­yi­ni gö­rü­rük. Mə­sə­lən, qa­rış­qa­lar öz­lə­ri­ni mü­da­fiə et­mək üçün tər­ki­bin­də tur­şu olan mü­əy­yən mad­də ha­zır­la­yır. Bu mad­də mik­rob­la­rı zə­rər­siz­ləş­di­rir. Son­ra da tər­ki­bin­də tur­şu olan bu mad­də­ni öz bə­dən­lə­ri­nə və yu­va­la­rı­nın di­var­la­rı­na sür­tür­lər. Jə­ni yal­nız öz­lə­ri­nin de­yil, ya­şa­dıq­la­rı yu­va­nın da mik­rob­lar­dan tə­miz­lən­mə­li ol­du­ğu­nu yax­şı bi­lir­lər.

Gö­rə­sən ki­çik bir qa­rış­qa bü­tün bun­la­rı ne­cə dü­şü­nür? Şüb­hə­siz ki, bu, onun ağ­lı­nın və gü­cü­nün ça­ta­ca­ğı bir şey de­yil. Bir qa­rış­qa mik­ro­bun nə ol­du­ğu­nu bil­mə­di­yi ki­mi on­dan mü­da­fiə olun­maq la­zım ol­du­ğu­nu da bil­məz. Əgər be­lə dü­şün­sək, qa­rış­qa əv­vəl­cə mik­ro­bu öy­rən­mə­li, son­ra da onu zə­rər­siz­ləş­di­rə­cək mad­də­ni tap­ma­lı­dır. Bəs qa­rış­qa bu mad­də­ni ne­cə mü­əy­yən edə bi­lir?

Bir­lik­də dü­şü­nək.

İn­san­lar bə­zi mik­rob­lar­dan mü­da­fiə olun­maq üçün pey­vənd olu­nur, am­ma bu pey­vənd­lər la­bo­ra­to­ri­ya­lar­da bir çox təd­qi­qat və sı­naq­lar­dan son­ra is­teh­sal edi­lir. Bun­dan əla­və, bü­tün bun­la­rı mü­tə­xəs­sis­lər hə­ya­ta ke­çi­rir. Əks təq­dir­də pey­vənd heç bir işə ya­ra­maz, hət­ta zə­rər­li də ola bi­lər. Qa­rış­qa­la­rın isə nə bi­li­yi, nə də bu möv­zu­da təh­si­li yox­dur. On­la­rın hər han­sı bir la­bo­ra­to­ri­ya­da araş­dır­ma apar­ma­sı da müm­kün de­yil. Hət­ta bu­nu dü­şün­mək də mən­tiq­siz­lik olar­dı. Qa­rış­qa­la­rın dün­ya­ya gəl­di­yi za­man ar­tıq bü­tün bun­la­rı bil­di­yi ha­mı­ya mə­lum­dur.

Qa­rış­qa­ya bu mə­lu­mat­la­rı yük­sək bir qüv­və sa­hi­bi öy­rə­dir. Aləm­lə­rin Rəb­bi və ya­ra­dı­cı­sı olan Al­lah qa­rış­qa­ya mik­rob­lar­dan mü­da­fiə olun­ma­ğı il­ham edir, yə­ni öy­rə­dir.

Mik­rob­lar­dan mü­da­fiə olun­ma­lı olan can­lı­la­ra baş­qa bir nü­mu­nə ki­mi quş­la­rı gö­tü­rək. Mik­rob­lar quş­la­rı da na­ra­hat edir, la­kin on­la­rın bə­də­nin­də qa­rış­qa­lar­da ol­du­ğu ki­mi qo­ru­yu­cu mad­də­lər ha­zır­la­yan sis­tem yox­dur. Bu­na gö­rə də quş­lar bu mik­rob prob­le­mi­nin fərq­li və çox dü­şü­nül­müş həl­li­ni ta­pıb­lar. On­lar qa­rış­qa­la­rın yu­va­sı­na ge­dir və yu­va­nın üzə­ri­nə uza­na­raq qa­rış­qa­la­rın on­la­rın tük­lə­ri­nin ara­sı­na gir­mə­si­ni göz­lə­yir. Je­mək ax­ta­ran qa­rış­qa­lar qu­şun tük­lə­ri ara­sın­da gə­zir­lər və bu vaxt mik­rob­la­rı öl­dü­rən mad­də də qu­şun tük­lə­ri­nə bu­la­şır. Be­lə­lik­lə, quş bu mad­də­nin kö­mə­yi ilə mik­rob­lar­dan tə­miz­lə­nir. Bəs quş­lar qa­rış­qa­la­rın be­lə bir mad­də ha­zır­la­dı­ğı­nı və bu mad­də­nin on­la­rın bə­də­nin­də­ki mik­rob­la­rı yox et­di­yi­ni ne­cə bi­lir­lər?

İn­san­lar bir çox araş­dır­ma­dan son­ra qa­rış­qa­la­rın be­lə bir mü­da­fiə sis­te­mi­nin ol­du­ğu­nu kəşf et­miş­lər. Və zoo­loq­lar­dan sa­va­yı bir çox in­san bu mə­lu­mat­dan hə­lə də xə­bər­siz­dir. Jə­qin ki, siz də hə­min mə­lu­ma­tı bu ki­ta­bı oxu­duq­dan son­ra öy­rən­mi­si­niz. La­kin quş­lar qa­rış­qa­la­rın bu xü­su­siy­yə­ti­ni dün­ya­ya gəl­dik­lə­ri an­dan bi­lir. Bun­dan əla­və, bu­nu on­la­ra öy­rə­dən bi­ri­si ol­ma­sa da eh­ti­yac duy­duq­la­rı za­man qa­rış­qa­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək öz­lə­ri­ni mik­rob­lar­dan tə­miz­lə­yir­lər.

Qa­rış­qa­nın bə­də­nin­də ha­zır­la­nan bir mad­də­ni quş­la­rın ta­nı­ma­sı və bun­dan ne­cə is­ti­fa­də olun­ma­sı­nı bil­mə­si bi­zi ye­ga­nə bir hə­qi­qə­tə apa­rır. Bu bi­li­yi hər iki can­lı­ya öy­rə­dən Al­lah­dır. Al­lah hər can­lı­nın Onun əm­rin­də ol­du­ğu­nu bir ayə­də be­lə bu­yur­muş­dur:

«...Bə­li, göy­lər­də və yer­də nə var­sa, ha­mı­sı Ona məx­sus­dur, ha­mı­sı Onun itaə­tin­də­dir!» («Bə­qə­rə» su­rə­si, 116).
Kİ­ÇİK MÜ­HƏN­DİS QUŞ­LAR
Ağac­la­rın üs­tün­də və ya göv­də­sin­də, bə­zən də ey­va­nı­nı­zın bir kün­cün­də qu­ru­lan quş yu­va­la­rı­nı yə­qin ki, çox gör­mü­sü­nüz. Bun­lar yal­nız si­zin bil­di­yi­niz bir ne­çə quş növ­lə­ri­nin yu­va­sı­dır. Am­ma yer üzə­rin­də o qə­dər quş nö­vü ya­şa­yır və on­lar o qə­dər müx­tə­lif yu­va­lar qu­rur ki, bu, ar­tıq üzə­rin­də dü­şü­nül­mə­si la­zım gə­lən bir möv­zu­dur.

Əsa­sən bü­tün quş­lar yu­va­la­rı­nı ya­şa­dıq­la­rı mü­hi­tin tə­bii şərt­lə­ri­nə uy­ğun şə­kil­də qu­rur. Mə­sə­lən, də­niz kə­na­rın­da ya­şa­yan quş­la­rı dü­şü­nək. Be­lə quş­lar yu­va­la­rı­nı su­yun üzə­rin­də və on­la­rın bat­ma­ya­ca­ğı şə­kil­də qu­rur. On­la­rın is­ti­fa­də et­di­yi ma­te­ri­al, yu­va­ya ver­di­yi for­ma xü­su­si ola­raq plan­laş­dı­rıl­mış­dır. Be­lə­lik­lə, su yük­səl­di­yi za­man yu­va və için­də­ki qu­şun ba­la­la­rı bun­dan zə­rər çək­mir. Bu can­lı­lar do­ğul­duq­la­rı an­dan eti­ba­rən heç bir təh­sil al­ma­dan bu yu­va­la­rı qu­ra bil­mək qa­bi­liy­yə­ti­nə ma­lik­dir. Be­lə bir işi mü­əy­yən vaxt ər­zin­də öy­rən­mə­lə­ri də müm­kün de­yil, çün­ki sı­naq­dan ke­çir­mək məq­sə­di­lə et­sə­lər, su­yun qalx­ma­sı ilə ba­ta bi­lər­lər. Ümu­miy­yət­lə isə be­lə bir fi­kir doğ­ru de­yil, çün­ki do­ğul­duq­la­rı gün­dən eti­ba­rən də­niz kə­na­rın­da ya­şa­yan quş­la­rın hər bi­ri yu­va­la­rı­nı ey­ni şə­kil­də ha­zır­la­yır. Qa­mış­lıq əra­zi­lər­də ya­şa­yan bə­zi quş­lar isə yu­mur­ta­la­rı­nın kü­lə­yin tə­si­ri ilə yu­va­dan ye­rə düş­mə­mə­si üçün yu­va­la­rı­nın di­var­la­rı­nı hün­dür ha­zır­la­yır­lar. Ju­mur­ta­sı­nı be­lə diq­qət­lə qo­ru­yan bu quş yu­mur­ta­nın dü­şüb sın­ma təh­lü­kə­si­ni ne­cə dərk edir? Bu­ra­da qu­şun son də­rə­cə dü­şü­nül­müş və eh­ti­yat­lı dav­ran­dı­ğı­nı gö­rü­rük.

Qu­raq­lıq əra­zi­lər­də ya­şa­yan baş­qa bir quş nö­vü isə yu­va­sı­nı tor­paq üzə­rin­də de­yil, ti­kan­lıq­da qu­rur. Çün­ki bu­ra­da­kı is­ti­lik tor­paq­da olan is­ti­li­yə nis­bə­tən 10 də­rə­cə az­dır. İn­san­la­rın ço­xu tor­pa­ğın və ti­kan­lıq­la­rın nə qə­dər isin­di­yi­ni və bun­la­rın ara­sın­da bir is­ti­lik fər­qi ol­du­ğu­nu bil­mir. Am­ma bu quş­lar bu­nu bi­lir və ən sə­rin yer­də yu­va qu­ra­raq öz­lə­ri­ni və ba­la­la­rı­nı yan­dı­rı­cı is­ti­dən qo­ru­yur­lar.

Heç fi­kir­ləş­di­niz­mi, dü­şün­cə­si və şüu­ru ol­ma­yan quş­lar be­lə in­cə mə­qam­la­rı ne­cə he­sab­la­yır­lar?

Quş­la­rın bu dav­ra­nı­şı bu sa­hə­də il­lər­lə təh­sil alan mü­hən­dis­lə­rin dav­ra­nı­şı­na bən­zə­yir. Bir ev ti­kil­di­yi za­man mü­hən­dis­lər tə­rə­fin­dən onun möh­kəm­li­yi, ma­te­ria­lı və ti­ki­lə­cə­yi ye­rin tə­yin edil­mə­si ki­mi təf­si­lat­lar diq­qət­lə he­sab­la­nır və yal­nız bun­dan son­ra in­şaa­ta baş­la­nı­lır. Bu­ra­da ver­di­yi­miz bir-iki nü­mu­nə­dən də gör­dü­yü­müz ki­mi, quş­lar yu­va­la­rı­nı mü­əy­yən bir pla­na əsa­sən qu­rur, la­kin heç bir va­si­tə­yə, ma­te­ria­la və təh­si­lə eh­ti­yac duy­mur­lar. Al­la­hın on­la­ra ver­di­yi il­ham­la hə­rə­kət edə­rək bü­tün bun­la­rı asan­lıq­la ha­zır­la­yır­lar. Bu quş­lar və on­la­rın gör­dü­yü iş­lər Al­la­hın qü­sur­suz ya­rat­ma­sı­nın bir də­li­li­dir. Şüb­hə­siz ki, on­la­ra gör­dük­lə­ri hər bir işi və dav­ra­nı­şı il­ham edən qüv­və hər şe­yi bi­lən Al­lah­dır.
QIŞ GÜ­VƏ­SİN­DƏ­Kİ İSİT­MƏ SİS­TE­Mİ
Qış fəs­li gə­lən­də dün­ya­nın so­yuq böl­gə­lə­rin­də ya­şa­yan bir çox hə­şə­rat nö­vü so­yuq və ya qi­da ça­tış­ma­maz­lı­ğı sə­bə­bi­lə məhv olur. Çün­ki hə­şə­rat­lar zə­rif can­lı­lar­dır, la­kin bu möv­zu­da bə­zi is­tis­na­lar da var. Mə­sə­lən, Ku­ku­mav gü­və­lə­ri kə­pə­nək­lə­rə bən­zər, ilk ba­xış­da çox zə­rif gö­rü­nən can­lı­lar­dır. La­kin on­lar əs­lin­də ən çə­tin qış şə­rai­tin­də də ya­şa­ma­ğa dö­züm­lü olan bə­dən qu­ru­lu­şu­na ma­lik­dir. Bu­na gö­rə də bu gü­və­lər «qış gü­və­lə­ri» ad­lan­dı­rı­lır.

Qış gü­və­lə­ri­nin də kə­pə­nək­lər ki­mi iki qa­na­dı və bu qa­nad­la­rı bir­ləş­di­rən bir göv­də­si var. Bu gü­və nö­vü­nün uça bil­mə­si üçün qa­nad­la­rı­nın yer­ləş­di­yi si­nə his­sə­sin­də 30 də­rə­cə is­ti­lik ol­ma­lı­dır. Hal­bu­ki ya­şa­dıq­la­rı yer­də is­ti­lik əsa­sən 0 də­rə­cə, hət­ta bun­dan da aşa­ğı­dır. Bəs qış gü­və­lə­ri be­lə so­yuq bir yer­də ne­cə ya­şa­ya bi­lir­lər? Hə­rə­kət­siz ol­duq­la­rı za­man bu can­lı­la­rın so­yuq­dan don­ma­sı­na ma­ne olan, so­yuq­da uç­ma­la­rı­na im­kan ve­rən nə­dir?

Bu gü­və nö­vü qış­da ya­şa­ma­sı­nı tə­min edən xü­su­si bir isit­mə sis­te­mi ilə bir­lik­də ya­ra­dı­lıb. Bu sis­tem bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan müx­tə­lif xü­su­siy­yət­lər­dən iba­rət­dir. Qış gü­və­lə­ri uç­maz­dan əv­vəl ilk cəhd­lə­rin­də qa­nad­la­rı­na bağ­lı olan əsas əzə­lə­lə­ri­ni fa­si­lə­siz bü­küb-aça­raq qa­nad­la­rı­nı tit­rə­dir­lər. Qa­nad­la­rı­nı sü­rət­lə çırp­ma­sı hə­şə­ra­tın döş his­sə­sin­də is­ti­li­yi­nin art­ma­sı­nı tə­min edir. Hə­ra­rə­tin be­lə ar­tı­mı nə­ti­cə­sin­də döş his­sə­si­nin tem­pe­ra­tu­ru 0 də­rə­cə­dən 30 də­rə­cə­yə, hət­ta da­ha da yük­sək həd­də ça­tır. Bu, gü­və­nin ya­şa­ma­sı üçün la­zım olan xü­su­siy­yət­lər­dən yal­nız bi­ri­dir. Qış gü­və­si­nin bə­də­ni­nin is­ti­li­yi­ni yük­səlt­mə­si uçuş üçün tam ki­fa­yət de­yil. Çün­ki uçuş za­ma­nı bə­dən tem­pe­ra­tu­ru ilə ha­va tem­pe­ra­tu­ru ara­sın­da­kı fərq is­ti­li­yin iti­ril­mə­si­nə sə­bəb ola­caq. Bir stə­ka­nın için­də­ki is­ti çay bir müd­dət son­ra so­yu­du­ğu ki­mi gü­və­nin bə­də­ni də so­yu­ya­caq. Həm­çi­nin gü­və­nin qa­nad­la­rı­nı çırp­ma­sı lü­zum­suz ola­caq. Qış gü­və­si­nin uç­ma­sı, da­ha doğ­ru­su, ya­şa­ma­sı üçün is­ti­li­yi qo­ru­yub sax­la­ya bi­lə­cə­yi baş­qa bir üsu­la eh­ti­ya­cı var. Be­lə­lik­lə, gü­və­nin bu eh­ti­ya­cı da Al­la­hın onun bə­də­nin­də ya­rat­dı­ğı xü­su­si bir qu­ru­luş­la tə­min edi­lib. Gü­və­lər is­ti­lik it­ki­si­ni azal­dan sıx pul­cuq­lar­la əha­tə olu­nub. Alim­lə­rin apar­dı­ğı təd­qi­qat nə­ti­cə­sin­də mə­lum olub ki, pul­cuq­la­rı ol­ma­yan gü­və­nin bə­də­ni pul­cuq­la­rı olan gü­və­yə nis­bə­tən 2 də­fə tez so­yu­yur.

Bun­lar qış gü­və­lə­rin­də­ki so­yuq­dan mü­da­fiə me­xa­niz­lə­rin­dən bir ne­çə­si­dir. Say­dı­ğı­mız xü­su­siy­yət­lər bu gü­və nö­vün­də onun ya­ran­dı­ğı ilk an­dan eti­ba­rən möv­cud ol­maq məc­bu­riy­yə­tin­də­dir. Əks hal­da gü­və so­yuq­dan ölə­cək və nəs­li kə­si­lə­cək. Baş­qa gü­və növ­lə­rin­dən fərq­li ola­raq so­yuq böl­gə­lər­də ya­şa­yan gü­və növ­lə­rin­də bu xü­su­siy­yə­tin tə­sa­dü­fi ol­ma­dı­ğı­nı dərk et­mək üçün uzun müd­dət dü­şün­mə­yə eh­ti­yac yox­dur. Al­lah bu can­lı­la­rın so­yuq­da ya­şa­ma­sı üçün gör­dü­yü hər bir təd­bir­lə Özü­nü biz­lə­rə ta­nı­dır. Al­lah bü­tün can­lı­la­rın ol­du­ğu ye­ri bil­di­yi­ni bi­zə bir ayə­sin­də aşa­ğı­da­kı ki­mi bil­di­rir:

«Jer üzün­də ya­şa­yan elə bir can­lı yox­dur ki, Al­lah onun ru­zi­si­ni ver­mə­sin. Al­lah on­la­rın sı­ğı­na­caq­la­rı­nı da, əma­nət qo­yu­la­caq yer­lə­ri­ni də bi­lir. Bun­la­rın ha­mı­sı açıq-aş­kar ki­tab­da­dır» («Hud» su­rə­si, 6).

Can­lı­lar­da­kı be­lə xü­su­siy­yət­lər Al­la­hın gü­cü­nü və ya­ra­dı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­ni yax­şı dərk et­mə­yi­mi­zi, Rəb­bi­mi­zə olan iman və sev­gi­mi­zin art­ma­sı­nı tə­min edir. Siz də oxu­du­ğu­nuz bu ma­raq­lı mə­lu­mat­la­rı baş­qa­la­rı­na da­nış­maq­la on­la­rın da Al­la­ha olan iman­la­rı­nı ar­tı­ra bi­lər­si­niz.


ALA­BA­LIQ JO­LU­NU NE­CƏ MÜ­ƏJ­JƏN EDİR?
Köç et­mə­yin yal­nız quş­la­ra xas ol­du­ğu­nu gü­man et­mək­lə səh­və yol ve­rir­si­niz. Bu bö­lüm­də si­zə köç edən də­niz can­lı­la­rın­dan ala­ba­lıq­la­rın ma­cə­ra­la­rın­dan bəhs edə­cə­yik.

Ala­ba­lıq­lar ta­ma­mi­lə çay­lar­da, ana­la­rı­nın tök­dü­yü kü­rü­lər­dən çı­xa­raq dün­ya­ya gə­lir. Dün­ya­ya gəl­dik­lə­ri bu yer­də bir ne­çə həf­tə ər­zin­də ov et­mək­lə bö­yü­yür­lər. Son­ra isə hə­min ça­yın axı­nı ilə irə­li­lə­mə­yə baş­la­yır­lar. Də­ni­zə doğ­ru bu sə­fər­lə­ri za­ma­nı bənd­lər­lə və çirk­li su­lar­la qar­şı­la­şır, on­la­rı ov­la­maq is­tə­yən bö­yük ba­lıq­lar ki­mi müx­tə­lif təh­lü­kə­lər­dən keç­mə­yə ça­lı­şır­lar. Bü­tün bu ma­neə­lə­ri ke­çə­rək də­ni­zə ça­tıb bu­ra­da bir ne­çə il qa­lır­lar. Ki­fa­yət qə­dər in­ki­şaf edib tö­rə­mə yet­kin­li­yi­nə ça­tan­da isə ge­ri dön­mək üçün ye­ni­dən yo­la çı­xır­lar.

Ala­ba­lıq­la­rın ge­ri dö­nən za­man əsas məq­sə­di kü­rü şək­lin­də ilk ya­ran­dıq­la­rı ye­rə çat­maq­dır. La­kin bu­nu qı­sa mə­sa­fə say­ma­yın. Bə­zən ba­lı­ğın ge­ri dö­nər­kən qət edə­cə­yi mə­sa­fə 1500 km-ə ça­tır. Bu isə ay­lar­la da­vam edən yo­ru­cu bir sə­fər de­mək­dir. Ba­lı­ğın bu müd­dət ər­zin­də dəf edə­cə­yi bir çox ma­neə­lər var.

Ba­lı­ğın həll et­mə­si la­zım olan ilk, bəl­kə də ən əsas prob­lem kü­rü­dən ye­ni­cə ya­ran­dıq­dan bir müd­dət son­ra ilk sə­fə­rin­də için­də üz­dü­yü ça­yın də­ni­zə tö­kül­dü­yü ye­ri tap­maq­dır. Çün­ki ba­lıq ge­ri­yə sə­fə­rin­də tə­qib et­di­yi is­ti­qa­mə­ti bu­na gö­rə tə­yin edə­cək. Heç bir ala­ba­lıq bu mə­sə­lə­də səhv et­mir. Də­ni­zə çıx­dı­ğı ça­yın məc­ra­sı­nı ilk cəhd­də­cə ta­pır.

Bun­dan son­ra tap­dı­ğı ça­ya atı­la­raq bö­yük qə­tiy­yət­lə su axı­nı­na qar­şı üz­mə­yə baş­la­yır. Onun işi bu də­fə da­ha çə­tin­dir, çün­ki ala­ba­lıq ilk sə­fə­rin­də axı­nın kö­mə­yi ilə ra­hat­lıq­la keç­di­yi şə­la­lə­lə­ri in­di ar­tıq əks is­ti­qa­mət­də, yə­ni üzü­yu­xa­rı keç­mək məc­bu­riy­yə­tin­də­dir. Şə­kil­lər­də gör­dü­yü­nüz ala­ba­lıq­la­rın şə­la­lə­yə doğ­ru tul­lan­ma­sın­da məq­səd ilk ya­ran­dıq­la­rı ye­rə çat­maq­dır. Bu sə­fər əs­na­sın­da ala­ba­lıq üzər­kən üst üz­gə­ci su­dan kə­nar­da qa­la­caq şə­kil­də da­yaz su­lar­dan keç­mə­li olur. Bu da­yaz su­lar­da isə on­la­rı ov­la­maq üçün für­sət ax­ta­ran çox­lu ayı və bir çox vəh­şi hey­van­lar var.

Ala­ba­lıq­la­rın qat­la­na­ca­ğı əziy­yət yal­nız bun­lar­la da bit­mir. Əgər xa­tır­la­yır­sı­nız­sa, bu ba­lıq qu­ru­nun or­ta­sın­da, bir ça­yın hər han­sı bir qo­lun­da dün­ya­ya gəl­miş­dir. İn­di hə­min ye­rə ça­ta bil­mək üçün ça­yın ye­ni qol­la­ra ay­rıl­dı­ğı yer­lər­də doğ­ru tə­rə­fə get­mə­li­dir. Ala­ba­lıq­lar bu se­çim­lə­rin­də də səh­və yol ver­mə­yə­rək hər sə­fə­rin­də doğ­ru ça­yı ta­pır­lar.

İn­di isə fik­ri­niz­də be­lə bir səh­nə­ni can­lan­dı­rın. Bir şə­hər­də­kı hər han­sı bir ev­də dün­ya­ya gə­lib bu­ra­da bö­yü­yür­sü­nüz. Bir az bö­yü­dük­dən son­ra də evi tərk edib gün­lər­lə yol ge­də­rək bu­ra­dan 1500 km-ə qə­dər uza­ğa ge­dir­si­niz. Ara­dan il­lər keç­dik­dən son­ra isə ge­ri - do­ğul­du­ğu­nuz evə qa­yıt­maq is­tə­yir­si­niz. Siz­cə, yal­nız bir də­fə keç­di­yi­niz kü­çə­lə­ri bir-bir ya­da sa­lıb evə dö­nə bil­mə­yi­niz müm­kün­dür­mü? Ala­ba­lıq­lar heç bir in­sa­nın edə bil­mə­yə­cə­yi bu çə­tin işi ba­ca­rır və is­ti­qa­mə­ti də hər də­fə doğ­ru tə­yin edir.

Ala­ba­lıq­la­rın bu hey­rə­ta­miz sə­fə­ri ne­cə hə­ya­ta ke­çir­di­yi­ni öy­rən­mək məq­sə­di­lə müx­tə­lif araş­dır­ma­lar apa­rı­lıb. Bu araş­dır­ma­lar­dan be­lə mə­lum olur ki, ala­ba­lıq öz yo­lu­nu «qo­xu­la­ya­raq» ta­pır. Ala­ba­lıq­lar xü­su­si qu­ru­luş­lu bu­run­la­rı sa­yə­sin­də su­yun için­də­ki qo­xu­la­rı ey­ni­lə bir ov iti ki­mi də­qiq mü­əy­yən edir­lər. Hər axı­nın özü­nə­məx­sus qo­xu­su var. Kör­pə ala­ba­lıq ilk sə­fə­rə çı­xan­dan bə­ri bu qo­xu­la­rı bir-bir ya­dın­da sax­la­yır. Ge­ri dö­nər­kən yad­da­şın­da­kı bu qo­xu­lar­dan is­ti­fa­də edə­rək do­ğul­du­ğu ye­rə gə­lir.

Bu qey­ri-adi ha­di­sə ne­cə baş ve­rir? Do­ğu­lan hər ala­ba­lıq öz yo­lu­nu səhv­siz ne­cə tə­yin edir? Nə üçün bü­tün ala­ba­lıq­lar öz hə­ya­tı­nı təh­lü­kə­yə ata­raq, şə­la­lə­lər ke­çib vəh­şi hey­van­lar­la mü­ba­ri­zə apa­ra­raq do­ğul­duq­la­rı ye­rə dön­mə­yə can atır­lar? Həm də bu­nu öz­lə­ri­nə gö­rə de­yil, yal­nız kü­rü­lə­ri­ni bu su­la­ra tök­mək­dən öt­rü edir­lər.

Bü­tün bu su­al­la­rın tək bir ca­va­bı var: ala­ba­lıq­la­rı və on­la­rın is­ti­qa­mə­ti mü­əy­yən et­mə­si­nə im­kan ve­rən sis­tem­lə­ri ya­ra­dan son­suz elm sa­hi­bi olan Al­lah­dır. Ala­ba­lıq­lar da bü­tün di­gər can­lı­lar ki­mi Al­lah­dan al­dıq­la­rı il­ham­la hə­rə­kət edir və be­lə­lik­lə də Rəb­bi­mi­zin yük­sək Ja­ra­dı­cı ol­du­ğu­nu nü­ma­yiş et­di­rir­lər.

Ala­ba­lıq­la­rın kü­rü tök­mək üçün hə­ya­tı­nı təh­lü­kə­yə ata­raq min ki­lo­metr­lər­lə yol get­mə­si, ey­ni za­man­da - si­zə haq­qın­da ki­ta­bın əv­və­lin­də də bəhs et­di­yi­miz - tə­ka­mül nə­zə­riy­yə­si­ni tək­zib edən də­lil­lər­dən bi­ri­dir.

Tə­ka­mül­çü­lər tə­bi­ət­də­ki can­lı­la­rın da­im bir-bi­ri ilə mü­ba­ri­zə apar­dı­ğı­nı və bu mü­ba­ri­zə nə­ti­cə­sin­də ən güc­lü olan­la­rın da hə­yat­la­rı­nı da­vam et­dir­di­yi­ni id­dia edir­lər. La­kin tə­ka­mül­çü­lə­rin id­dia­sı­nın ək­si­nə ola­raq can­lı­lar ara­sın­da dai­mi yar­dım­laş­ma var. Ana və ata hey­van­lar ba­la­la­rı üçün öz hə­ya­tı­nı təh­lü­kə­yə atır. Hət­ta qar­şı­da­kı sə­hi­fə­lər­də ve­ri­lə­cək nü­mu­nə­lər­də də gö­rə­cə­yi­niz ki­mi, bir­gə ya­şa­yan və bir-bi­ri­nə fay­da ve­rən, la­kin müx­tə­lif növ­lər­də olan can­lı­lar var. Ala­ba­lıq­lar da ba­la­la­rı üçün fə­da­kar­lıq gös­tə­rən can­lı­lar­dan yal­nız bi­ri­dir. Kü­rü tök­mək üçün ye­ri­ni də­yi­şən və do­ğul­duq­la­rı ye­rə qa­yı­da bi­lən çox az say­da ala­ba­lıq kü­rü tök­dük­dən son­ra ölür. Bu­na bax­ma­ya­raq on­lar öz sə­fər­lə­rin­dən əs­la qal­mır. Be­lə­lik­lə, tə­ka­mül nə­zə­riy­yə­si ala­ba­lıq­lar­da gör­dü­yü­müz fə­da­kar dav­ra­nı­şı heç cür izah edə bil­məz. Hal­bu­ki hə­qi­qət göz qa­ba­ğın­da­dır. Ala­ba­lıq­la­rı ya­ra­dan Al­lah­dır və bu can­lı­lar da Rəb­bi­mi­zin on­la­ra il­ham et­di­yi dav­ra­nı­şı hə­ya­ta ke­çir­mək­də­dir. Dü­şü­nən in­san­lar hey­van­la­rın be­lə dav­ra­nı­şın­dan ib­rət alır. Bu­nu Al­lah bi­zə bir ayə­də be­lə izah edir:

«Şüb­hə­siz ki, da­var­da (sağ­mal hey­van­lar­da) da si­zin üçün bir ib­rət var­dır...» («Nəhl» su­rə­si, 66).
BA­LIQ­LAR SU­DA NE­CƏ JA­ŞA­JIR­LAR?
Ha­mı­nız ba­lıq­la­rın su­da çox çe­vik və sü­rət­li hə­rə­kət­lə­ri­nə şa­hid­si­niz. Ba­lı­ğın üz­mə­si üçün qey­ri-adi bir hə­rə­kə­tə eh­ti­yac yox­dur, bu­nun üçün onun quy­ru­ğu­nu su­da sa­ğa-so­la hə­rə­kət et­dir­mə­si ki­fa­yət­dir. Be­lə­lik­lə, ba­lıq­la­rın su­da bu ra­hat hə­rə­kə­ti mü­tə­hər­rik onur­ğa­la­rı və bə­dən­lə­rin­də­ki bə­zi sis­tem­lər sa­yə­sin­də müm­kün olur.

Ba­lıq­lar üzər­kən çox bö­yük ener­ji sərf edir. Bu­nun sə­bə­bi su­da uzun müd­dət yük­sək sü­rət­lə üz­mə­lə­ri de­yil. Ba­lıq­lar sa­kit və­ziy­yət­də ikən bir­dən yük­sək sü­rət top­la­maq üçün bö­yük ener­ji sərf et­mə­li­dir. Bir­dən sü­rət­lən­mək on­lar üçün çox əhə­miy­yət­li­dir, çün­ki ov­çu­lar­dan qa­ça bil­mək üçün bu­na eh­ti­yac­la­rı var.

Həm­çi­nin ba­lıq­lar su­da ək­sər vaxt­lar­da su­yun axı­nı­na qar­şı hə­rə­kət edir. Siz özü­nü­zün su­da ol­du­ğu­nuz za­man nə qə­dər çə­tin, yol­da ol­du­ğu­nuz za­man isə nə qə­dər asan hə­rə­kət et­di­yi­ni­zi dü­şü­nün. Və bu şə­kil­də su­yun için­də ya­şa­maq­la yer üzə­rin­də ya­şa­maq ara­sın­da­kı fər­qi mü­qa­yi­sə edin. Ba­lıq­da be­lə bir gü­cün or­ta­ya çıx­ma­sı­nı tə­min edən amil onun onur­ğa­sı­nın və əzə­lə­lə­ri­nin xü­su­si qu­ru­lu­şu­dur. Onur­ğa ba­lı­ğın həm bə­də­ni­nin düz da­yan­ma­sı­nı, həm də üz­gəc­lə­rin və əzə­lə­lə­rin ona bağ­lan­ma­sı­nı tə­min edə­cək bir qu­ru­lu­şa ma­lik­dir. Əgər be­lə ol­ma­say­dı, ba­lıq­la­rın su­da hə­rə­kət et­mə­si müm­kün ol­maz­dı. La­kin yal­nız onur­ğa­sı­nın xü­su­si for­ma­da ol­ma­sı bir ba­lı­ğın üzə bil­mə­si üçün ki­fa­yət de­yil. Çün­ki ba­lı­ğın su­da­kı hə­rə­kə­ti yal­nız irə­li-ge­ri get­mək de­yil, bir ba­lıq su­da aşa­ğı-yu­xa­rı hə­rə­kət edə bil­mə­sə, ya­şa­ya bil­məz. Ba­lıq bu hə­rə­kə­ti də baş­qa bir or­qa­nizm sis­te­mi­nin sa­yə­sin­də ba­ca­rır. Ba­lıq­la­rın bə­də­nin­də ha­va ki­sə­lə­ri var. Ba­lıq­lar bu ki­sə­lə­ri ha­va ilə dol­du­ra­raq də­rin­li­yə enə və ya ha­va­nı bu­ra­xa­raq su sət­hi­nə doğ­ru çı­xa bi­lir­lər.

Bəs ba­lıq­la­rın da­im su için­də ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq nə üçün zə­rər gör­mə­dik­lə­ri­ni heç dü­şün­dü­nüz­mü? Biz su­da mü­əy­yən bir müd­dət qal­dıq­dan son­ra də­ri­miz bun­dan tə­sir­lən­mə­yə baş­la­yır, da­ha bir az da qal­saq, də­ri­miz zi­yan çə­kir. Hal­bu­ki ba­lıq­lar­da bu, baş ver­mir. Çün­ki ba­lıq­la­rın də­ri­si­nin üzə­rin­də sərt par­laq tə­bə­qə var. Bu tə­bə­qə su­yun bə­də­nə da­xil ol­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı alır. Əgər bu tə­bə­qə ol­ma­say­dı, ba­lı­ğın bə­də­ni zə­rər çə­kər, hət­ta içə­ri su gir­mə­si sə­bə­bi­lə mü­va­zi­nə­ti po­zu­lar və ba­lıq da ölər­di. La­kin bü­tün bun­la­rın heç bi­ri baş ver­mir və ba­lıq­lar ya­şa­ma­ğa da­vam edir­lər.

Jer üzün­də­ki bü­tün ba­lıq növ­lə­ri bu xü­su­siy­yət­lə­rin ha­mı­sı­na qü­sur­suz ola­raq sa­hib­dir. Bu xü­su­siy­yət­lər qə­dim dövr­lər­də ya­şa­mış ba­lıq­lar­da da möv­cud olub. Ba­lıq­lar mil­yon il­lər ər­zin­də heç də­yiş­mə­miş, bu gün də sa­hib ol­duq­la­rı qu­ru­luş­da ol­muş­lar. Bu­nu mil­yon­lar­la il bun­dan əv­vəl ya­şa­mış ba­lıq­la­rın bu gün bi­zə gə­lib ça­tan qa­lıq­la­rın­dan da gör­mək müm­kün­dür. Bu daş­laş­mış qa­lıq­lar­dan ay­dın olur ki, keç­miş­də də ba­lıq­lar bu gün­kü­nün ey­ni ol­muş, heç də­yiş­mə­miş­lər. Bu hal bi­zə ba­lıq­la­rın ya­ran­dıq­la­rı an­dan bu xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik ol­du­ğu­nu gös­tə­rir. Jə­ni ba­lıq­lar ya­ra­dıl­mış­dır. Ba­lıq­la­rın sa­hib ol­du­ğu bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri on­la­ra ve­rən qüv­və isə kai­nat­da­kı hər şe­yi ya­ra­dan Al­lah­dır. Al­lah bü­tün can­lı­la­rın eh­ti­yac­la­rın­dan xə­bər­dar olan­dır.
TU­TU­QU­ŞU­LAR KİM­JA­JA AİD Bİ­LİK­LƏ­Rİ HA­RA­DAN Bİ­LİR?
Bə­zi bit­ki­lə­rin to­xum­la­rı zə­hər­li­dir. Bu da on­la­rı ye­mə­yə ça­lı­şan düş­mən­lə­ri­nə qar­şı bir mü­da­fiə üsu­lu­dur. La­kin Ame­ri­ka­da ya­şa­yan bir tu­tu­qu­şu nö­vü bu to­xum­la­rın zə­hər­li ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq on­lar­la qi­da­la­na bi­lir. Tu­tu­qu­şu­nun bu hə­rə­kə­ti çox tə­əc­cüb­lü­dür. Çün­ki di­gər can­lı­lar bu to­xum­la­ra ya­xın­la­şa bil­mə­di­yi hal­da is­rar­la to­xum­la­rı ye­yən bu quş­la­ra heç bir şey ol­mur. Bu tə­əc­cüb­lü ha­di­sə­nin ne­cə baş ver­di­yi ilə siz də ma­raq­lan­dı­nız, elə de­yil­mi?

Ma­kau ad­lı bu tu­tu­qu­şu nö­vü­nün zə­hər­lən­mə­mə­si­nin sə­bə­bi alim­lə­rin də diq­qə­ti­ni çək­miş­dir. Quş­la­rı mü­şa­hi­də edən alim­lər çox ma­raq­lı bir ha­di­sə­nin şa­hi­di olub­lar.

Ma­kau­lar qi­da­lı­lı­ğı yük­sək olan bu zə­hər­li to­xum­la­rı ye­dik­dən dər­hal son­ra bir qa­ya­lı­ğa doğ­ru uçur­lar. Hə­min ye­rə çat­dıq­la­rı za­man bu­ra­da olan bə­zi gil­li qa­ya par­ça­la­rı­nı gə­mi­rib udur­lar. Bu, tə­sa­dü­fi bir ha­di­sə de­yil. Gil­li qa­ya par­ça­la­rı­nın əsas xü­su­siy­yə­ti to­xum­la­rın için­də­ki zə­hə­ri çək­mə­si­dir. Be­lə­lik­lə, quş bu­nun sa­yə­sin­də hər han­sı na­ra­hat­çı­lıq hiss et­mə­dən to­xum­la­rı həzm edə bi­lir.

Bu hey­van to­xu­mun zə­hər­lə­yi­ci tə­si­ri­ni əv­vəl­cə­dən mü­əy­yən et­mək ki­mi bir tib­bi bi­li­yi ne­cə əl­də et­miş­dir? Bəs bu tə­si­ri ne­cə ara­dan qal­dı­ra­ca­ğı­nı ha­ra­dan bi­lir? Zə­hə­ri zə­rər­siz­ləş­di­rə­cək bir mad­də­nin gil­li qa­ya­la­rın için­də ol­du­ğu­nu bil­mə­si üçün hər han­sı əc­za­çı­lıq təh­si­li ala bi­lər­mi? Əl­bət­tə ki, bun­la­rın heç bi­ri müm­kün de­yil.

1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət