Ana səhifə

1-Dars. Olingan bilimlar yuzasidan takrorlash


Yüklə 344.09 Kb.
səhifə1/5
tarix27.06.2016
ölçüsü344.09 Kb.
  1   2   3   4   5


KIRISH
2-bosqichda hozirgi o'zbek adabiy tilining leksik tizimi, so'zlarning mazmuniy tuzilishi, ularning bir ma'noliligi va ko'p ma'noliligi, ko'chma ma'nolar va ularning paydo bo’lish yo'llari bilan tanishasiz.

Ma'lumki, til hodisalari nutqda voqe bo'ladi. Har bir xalq asrlar davomida o'z tili ustida ishlab, sayqallashtirib, uni go'zallashtirib boradi. Xalqning ijtimoiy hayotida ro'y bergan barcha o'zgarishlar uning tilida, birinchi galda, lug'at jamg'armasida o'z aksini topib boradi. Shu ma'noda so'z va uning xususiyatlari haqida ma'lum bir tushunchalarga ega bo'lish, nutqda so'zlardan o'rinli foydalana olish jonajon O'zbekistonimizning kelajagi sanalgan Siz — yoshlar uchun nihoyatda muhim sanaladi. O'zbekiston Respublikasining «Ta'lim to'g'risida»gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»da akademik litsey va kasb-hunar kollejlari talabalarining o'z fikrlarini yozma va og'zaki ravishda emin-erkin bayon qila olishlari lozimligi qayta-qayta ta'kidlangan.

Shunga asoslangan holda 2-bosqichda o'zbek tili leksikologiyasi, lug'atshunosligi, til uslublari, so'z turkumlari va ularning xususiyatlari bilan tanishiladi.

Asosiy maqsad — o’quvchilarni nuktadon, hozirjavob, so'zga chechan avlod qilib tarbiyalashga qaratilgan.


1-Dars. OLINGAN BILIMLAR YUZASIDAN TAKRORLASH

Reja:

1. Fonetika bo’yicha takrorlash

2. Morfemika haqidagi bilimlarni mustahkamlash.

3. So’z turkumlarini yodga olish.
l-mashq. She'rni badiiy o'qish san'atiga rioya qilgan holda o'qing va yod oling. Unli va undosh tovushlarni aniqlab, ularga tavsif bering.
O'ZBEKISTON
Oq yo'rgakka o'ragansan o'zing bizni,

Oq yuvib, oq taragansan o'zing bizni,

Beshigimiz uzra bedor ona bo'lib,

Kunimizga yaragansan o'zing bizni.


N a q a r o t
Adoying bo'lgaymiz seni, O'zbekiston,

Hech kimga bermaymiz seni, O'zbekiston!

Fidoying bo'lgaymiz seni, O'zbekiston,

Hech kimga bermaymiz seni, O'zbekiston!

Qalqoningmiz qasd qilsa kim gar joningga,

Alpomishlar ruhi yor har o'g'loningga.

Gulday o'pib asragaymiz ostonangni,

Yovlar yaqin yo'lolmagay qo'rg'oningga.


N a q a r o t
Tuzing totib unutganlar xor bo'ladi,

Ko'zlariga ikki dunyo tor bo'ladi.

Tinch kuningni ko'rolmagan yurtfurushlar

Bir kun bir kaft tuprog'ingga zor bo'ladi.


N a q a r o t
Muhammad Yusuf

FONETIKA
2 - mashq. Fonetik usul bilan so'zlar hosil qilinishini aniqlang, bunga siz ham misollar yozing (tovush o'zgarishi, tovushlarning ikkilanishi, tovush tushib qolishi, tovushlarning o'rin almashishi kabi hodisalarga e'tibor bering).

Ko'z-ko'r, tun-kun, aka-uka, siq-suq; silamoq-siylamoq, qatiq- qattiq; taqa-taqqa, tog'a-taqa, toshmoq-shoshmoq.


3 - mashq. Quyidagi so'zlarni nutq tovushlarining o'zgarish qonuniyatlariga ko'ra izohlang.

Avhol, dayra, turpoq, istadion, ustol, g'ish, go'sh, tralebus, tiraktr, direktir, paryot, aylanayin, damaz, kamputer.


4 - mashq. Quyidagi talaffuzi yaqin so'zlar (paronimlar) orqali ifodalangan ma'nolarni tushuntiring.
JAYRON-JIYRON
Jayron, nega ko'zing to'la yosh. (A. Oripov)

Jiyron tog'dan tog'ga o'tib, qayerga borishini bilmasdi.


SODA-SODDA

Soda tabobat va kulinariyada ishlatiladigan bikarbonatdir.

Suvga soda qo'shib, chayib yuborishni unutmang. Sodda — sofdil, jo'n, oddiy.

Sodda, yoqimli liboslar o'ziga yarashib turgan qizlar tabassum bilan qarab turardi.

(Gazetadan)

5-mashq. So'z ma'nosini farqlash uchun xizmat qilayotgan fonemalarni aniqlab, shu so'zlarning ma'nosini izohlang va misollar keltiring.

Siqim — sig'im, sirop — serob, sudxo'r — sutxo'r, soliq — solih, so'kmoq — suqmoq, tang — tong, uzuk — uzik, urish — tirush, undash — undosh, ana — ona.



7-mashq. Matnni o'qing, undosh tovushlarni aniqlab, ularni quyida berilgan guruhlar bo'yicha ajrating.

1. Bolalikda quyosh sekin chiqayotgandek bo'laveradi. Keksalikda quyosh tez botayotgandek bo'laveradi.

2. It tumshug'ini suqqani bilan daryo harom bo'lib qolmaydi. Nomard tosh otgani bilan tog' qulab tushmaydi.

3. Vijdonli inson uchun «Shu mening mushkulimni oson qilarmikin» deb birovning ko'ziga termilishdan ortiq azob yo'q.



(O’ Hoshimov)

1. Paydo bo'lish o'rniga ko'ra:

a) lab undoshlari;

b) til yoki til-tish undoshlari;

d) bo'g'iz undoshlari.

2. Aytilish usuliga ko'ra:

a) portlovchilar;

b) sirg'aluvchilar.

3. Tovush paychalarining ishtirokiga ko'ra:

a) jarangli undoshlar;

b) jarangsiz undoshlar.

4. Ovozning ishtirokiga ko'ra:

a) sonorlar;

b) shovqinlilar.

5. Tarkibiga ko'ra:

a) sof undoshlar;

b) qorishiq undoshlar.
10-mashq. Gaplarni ko'chirib yozing, so'ngra ularni nutqning fonetik bo'linishi bo'yicha tahlil qiling, har bir gap tarkibida nechta sintagma (takt), so'z, bo'g'in va tovushlar borligini aniqlang.

N a m u n a: Eng buyuk jihod: insonning nafsi bilan: shayton bilan qilgan: jihodidir: Sen ham:doim: ularga qarshi kurash.

I z o h : Sintagmalardan so'ng ikki nuqta qo'yilgan.

Bu gap 7 ta sintagma (takt) dan iborat bo'lib, 16 ta so'zga, so'zlar esa 33 ta bo'g'in va 82 ta tovushga bo'linadi.

1. Yolg'iz qolishing yomon odamlar bilan birga bo'lishingdan yaxshiroqdir. Buni uqib ol. Yomon odamlardan hamisha uzoq yur.

2. Haqdo'stlaring ko'ngillarini aslo ranjitma. Xafa qilsang, dushmanlaringning orzularini bajargan bo'lasan. Natijada azoblarga qolasan.

3. Yomonliklardan yiroq yurmoqchi bo'lsang, tilingga ehtiyot bo'l. Yo yaxshi gaplardan gapir, yoxud sukut saqla.

4. Ey inson, har bir so'zni o'ylab gapir: tiling seni yo saodatmand etadi, yoxud halokatga boshlaydi.

5. Ey inson, bilmaganingni hamisha so'ra. Olimning yonidan ayrilma. Undan olgan fayz ila atrofni munavvar ayla.

(M. Kamol)
MORFEMIKA
14-mashq. Quyidagi qo'shimchalarni daftaringizga ko'chirib yozing, ularni so'zlarga qo'shing. Qo'shimchalarning hozirgi o'zbek adabiy tilidagi variantlarini ham ayting:

— ko'r, — g'il, — gil, — qil, — ing, — ung, — yin, — ayin, - ay, — y, — mak.

N a m u n a : qilg'il (qilgil)
Bori elg'a yaxshilig' qilg'ilki mundin yaxshi yo'q,

Kim degaylar dahr aro qoldi falondin yaxshilig'.

(Bobur)

15-mashq. Berilgan so'zlarni morfemalarga ajratib, tahlil qiling.
Fazilatlari, o'qiganimda, barqarorlik, vatandoshimiz, faxrlanishga, qiyofasini, sog'inchning, g'ururlanishdi, avaylaylik, asrandi, dog lab, kuchaytirdi.
Namuna: barakasini baraka — o'zak, -si — egalik qo 'shimchasi. III shaxs, birlikni ifodalovchi qo'shimcha, -ni — tushum kelishigi qo'shimchasi.
16-mashq. «Bugungi harakat — ertangi barakat» mavzusida ijodiy insho yozing.
17-mashq. Gaplarni yozing va qora harflar bilan yozilgan so'zlarni tarkibga ajrating.

1. Biz hech kimdan kam emasmiz, agar bahamjihat bo'lib, aql- zakovatimizni to'la ishga solib mehnat qilsak, albatta, eng taraqqiy etgan mamlakatlarga yetib olamiz.

2. Tarixga «Kompyuter asri» nomi bilan kirgan ushbu asr nafaqat bizning O'zbekistonda, balki butun jahonda o'chmas iz qoldiradi.

3. Ey odam farzandlari, umrlaringizni tavba va yaxshi amal bilan bezanglar, boshqalarga yomonlik qilishdan o'zingizni saqlanglar.

4. Dunyo yaralibdiki, eng ezgu qadriyatlar, urf-odatlar, milliy iftixor tuyg'ulari millatlarni asrlar davomida ma'naviy kamol toptirib, aqliy salohiyatini uyg'otib keladi. (M. Mirzo)

5. Ilmga tashnalik, til bilish, bilim olishga ishtiyoq, hayotni yaxshilashga jaddu jahd meni xursand qiladi.

6. Istiqlol bergan eng buyuk ne'mat o'zlikni anglash, milliy g'urur va oriyatni tiklash bo'ldi. (Gazetadan)
18-mashq. Ko'chiring, asos va so'z yasovchi qo'shimchalarni aniqlang.
Millatlarning o'z milliy qadriyatlariga e'zozi, hurmati va sadoqati qanchalar ulug' bo'lsa, ularning jahonda tutgan o'rni, nufuzi ham shunchalar yuksak bo'lib borar ekan.

Shunisi quvonchliki, dunyoga o'z ezgu-qadriyatlari bilan mashhur bo'lgan xalqlar ichida biz Vatan deb e'zozlayotgan shu qadim yurtning, ajdodlarimizning ham o'z o'rni bor. Ayni paytda, o'z qadriyatlarimizning umuminsoniy jihatlaridan faxrlanish bilan birga, o'zga millatlarning betakror urf-odatlariga hurmat bilan qaraymiz.

Men yoshligimdan hindlarning mehmon kelganda, nikoh va boshqa marosimlarda qadrdonlari bo'yniga gulchambar taqishlaridan ta'sirlanaman. Yana hindlarning ota-onasi bilan ko'rishayotganda egilib xokipoyini ko'zga surtishlari, hatto hind ayollarining turmush o'rtog'iga nisbatan shunday hurmati ham men uchun nihoyatda go'zal va betakror bo'lib tuyuladi. Yaponlar-chi, rahbarmi, oddiy ishchimi, ayolmi yoki erkakmi, bir-birlari bilan duch kelganda nim tabassumda egilib salomlashadi.

Butun dunyodagi juda ko'p xalqlar biz — o'zbeklarning ota- onaga, ustozga bo'lgan hurmatimiz, nonga nisbatan e'zozimiz, marhumlar ruhiga bo'lgan e'tiborimiz, tug'ilib o'sgan makon — Ona yurtga mehr-muhabbatimiz, duoni qadrlashimiz, mahalla-ko'ydagi oqibatimiz, ibo, hayo, sadoqat, or-nomusni joyiga qo'yishimizga havas bilan qarashadi, tan berishadi.



(M. Mirzo)
21-mashq. So'zlarning qanday yasalganligini aniqlang.
Sog'lomlashtirish, zamondosh, ishbilarmon, ko'kardi, hamfikr, oltingugurt, salmoqdor, Oqqo'rg'on, Soyguzar, mashaqqatli, tarjimon, yetimparvarlik, xo'randa, hurfikr, muxtoriyat, aqllilik, zardo'zlik, insoniylik, saxovatpesha, foydalanmoqda, tekislash, tetapoya, jilovkorlar, sug'urtalash, texnologiya, dolzarb, oqilona, oromijon.
Savol va topshiriqlar
1. «Fonetika» deganda nimani tushunasiz?

2. Fonema va tovush munosabati qanday?

3. Harf va fonema munosabati haqida gapiring.

4. Unli tovush deb qanday tovushlarga aytiladi?

5. Undosh tovushlarni qaysi jihatlariga ko'ra tavsif qilish mumkin?
24-mashq. Gaplarni o'qing, so'ngra undagi olmosh so'z turkumiga oid so'zlarni topib ko'chiring va ularga tasnif bering.
Inson — butun bir olam, faqat unda asosiy tuyg'u oliyjanoblik bo'lsa bas. (F. M. Dostoyevskiy) Ezgulik insonning ma'naviy olamidagi quyoshdir (G. Toro) Har narsaga qarshi turish mumkin, lekin saxovatga qarshi turib bo'lmaydi. (J. J. Russo) Men ezgulikdan boshqa biron-bir afzallikni bilmayman. (L. Betxoven)
Bir g'aribning ko'nglini shod aylasang,

Yo'l bosib Ka'ba sari bormoq abas.



(Huvaydo)
26-mashq. O'qing. So'zlarni turkumlarga guruhlab daftaringizga ko'chiring.

1. Bir narsaga so'z berdingmi, uni, albatta, bajar. So'zda turish imon alomatidir. Buni yaxshi bilib ol. 2. Yolg'onchining muruvvati bo'lmaydi. U har insonga zahar sochadi. Yolg'onchiga ishonma, so'ziga aldanma. 3. Biror narsa haqida faqat imonlilar bilan maslahatlash. Bu maslahat seni faqat yaxshilikka erishtiradi. 4. Intiqom olgan yaxshi odam emas. Yaxshi odam intiqom olmaydi. 5. Qadringni bilganing sayin imonli bo'lasan, qadringni bilmasang, sharmanda bo'lasan. 6. Dunyoda vaqt juda qimmatlidir. Vaqtning qadrini bil. Ne yoziqki, ko'p odamlar buning qadriga yetmaydilar. 7. Ishlagan kishi vaqt qiymatini, dangasalar esa vaqtlarining qiymatini bilmaydilar, o'zlarini yomonliklardan qutqara olmaydilar. 8. Xayrli ishni niyat qilgan vaqtingda uning mevasiga shoshilma, toki hoy-u havasning shaytoni seni yengmasin.



(M. Kamol)


Ot

Sifat

Son

Olmosh

Fe'l

Ravish



















2-dars. ADABIY TIL HAQIDA MA'LUMOT. ADABIY TIL SHAKLLARI
R e j a:

1. Adabiy til haqida ma'lumot.

2. Xalq shevalari.

3. Adabiy tilning xalq shevalaridan farqi.



Tarixan tarkib topgan, qat'iy me'yorlarga bo'ysunuvchi, so'zlashuvchilarning qaysi hududda yashashidan qat'i nazar barchasi uchun umumiy bo'lgan til adabiy til sanaladi.

Adabiy til har qanday tilning oliy shakli sanaladi va lug'at tarkibining boyligi, grammatik qurilishining tartibga solinganligi, qat'iy me'yorlarga amal qilishi, uslubning rivojlanganligi bilan xarakterlanadi.

Bu jihatdan adabiy til xalq shevalariga qarama-qarshi qo'yiladi.

Faqat muayyan bir hududga xos ayrim belgilarni o'zida namoyon qilgan til shakli mahalliy shevalar hisoblanadi.

Shevalar shu xususiyatlari bilan boshqa hududga mansub shevalardan va ayni paytda adabiy tildan farq qiladi.

Adabiy til xalq shevalaridan oziqlangan holda muttasil rivojlanib boradi. Demak, adabiy til xalq shevalaridan uzilgan til emas.

Adabiy til xalq shevalari negizida so'z ustalari tomonidan umumlashtirish, qat'iy me'yorlarni ishlab chiqish yo'li bilan hosil qilinadi. Hozirgi o'zbek adabiy tili ko'proq qarluq, qisman qipchoq va o'g'uz shevalari negizida vujudga kelgan. Qarluq shevasi vakillari ko'proq Farg'ona vodiysi, Toshkent, Samarqand, Qarshi shaharlari va ularning atroflaridagi hududlarda istiqomat qilishadi. Shuningdek, bu sheva vakillarini Markaziy Osiyoning bir qancha joylarida, xorijiy mamlakatlarda ham uchratish mumkin. Har bir ziyoli o'zi mansub bo’lgan hudud tili xususiyatlaridan qutulib, adabiy tilda gapirish ko'nikmasiga ega bo'lmog'i lozim.

Masalan, ashi, kevotti, kelutti, kelopti, oka, aqa-baqa singari shakllarni nutqda qo'llash so'zlovchida nutq madaniyatining shakllanmaganligidan dalolat beradi.
30-mashq. Quyidagi chizmani ko'chiring. llova qilingan so'zlarni o'qib, ularni orfografiya qoidalariga rioya qilgan holda namunada ko'rsatilganidek chizmani to'ldiring.

N a m u n a

So'zlar

Asos

Qo’shimcha

Aytilishi

Yozilishi

Yozuv tamoyili

Bog'ga

Uchinchi


Stakan

bog'

uch


stakan

-ga

-inchi


bog'ga

uchinchi

istakan


bog'ga

uchinchi


stakan

fonetik

morfologik

shakliy

Ishga, tog'ga, tikkan, ketgach, aeroport, tushunmoq, kompaniya, fikr, monolog, qutildi, ko'm-ko'k, o'qibdi, so'roq, sana, angla, terakka.


ADABIY TIL SHAKLLARI
R e j a:

1. Adabiy til shakllari

2. Yozma adabiy til va uning turlari.

3. Og'zaki adabiy til va uning turlari.


Adabiy til yozma va og'zaki shakllarga ega bo'ladi.

Harflar vositasida yozma ravishda bayon qilinuvchi adabiy til yozma adabiy til sanaladi.

Masalan, gazeta-jurnallar tili, ish qog'ozlari tili va boshqalar.



Tovushlar vositasida og'zaki ravishda bayon qilinuvchi adabiy til shakliga og'zaki adabiy til deyiladi.

Masalan, radio, televideniye orqali uzatiluvchi suxandon yoki jurnalist nutqi va hokazolar.

Adabiy tilning rivojlanishida badiiy asarlarning xizmati katta, chunki adabiy til me'yorlarining shakllanishida adabiyotning ta'siri kuchli bo'ladi. Shunday bo'lishiga qaramasdan adabiy til bilan badiiy til bir narsa emas. Badiiy tilda adabiy til bilan birgalikda turli shevalarga yoki kasb-hunarga mansub personajlar nutqi ham ishtirok etadi.
Masalan,

Odamlar aqlining chirog'i bilim,

Balodan saqlanish yarog'i bilim.
(Rudakiy)
Badiiy til (badiiy nutq), adabiy tilning og'zaki so'zlashuv uslubi, publitsistik uslub, rasmiy uslub singari uslublardan biri, ya'ni badiiy uslub sanaladi. Ko'rinadiki, adabiy til badiiy tildan kengroq tushuncha bo'lib, badiiy tilni ham o'z ichiga oladi.
Savol va topshiriqlar
1. Adabiy til nima va u xalq shevalaridan nimasi bilan farq qiladi?

2. Xalq shevalari deganda nimani tushunasiz va uning adabiy til bilan aloqasi qanday?

3. Siz mansub bo'lgan shevaning adabiy tildan farq qiladigan tomonlarini ayting.

4. Yozma adabiy til nima?

5. Og'zaki adabiy til deganda nimani tushunasiz?

6. Badiiy til bilan adabiy til bir narsami?

7. Adabiy tilning qanday uslublarini bilasiz?
3-dars. LEKSIKOLOGIYA. SO'Z VA LEKSEMA

3.1. LEKSIKOLOGIYA
R e j a:

1. Leksika haqida.

2. Leksikologiya haqida ma'lumot.
Har qanday tilni o'rganayotgan paytingizda, eng avvalo, sizni qurshab turgan narsa va hodisalarning amaliy hayotingiz bilan bog'liq bo'lgan turli xil harakati, holatlari, belgi va xususiyatlarining shu tilda qanday ifodalanishini, nomlanishini bilishdan boshlaymiz.

Ma'lum bir tildagi ana shunday so'zlar yig'indisi shu tilning lug'at tarkibini tashkil qiiadi.



Leksika atamasi ikki ma'noda qo'llaniladi:

a) tilning lug'at tarkibi, so'zlar yig'indisi;

b) lug'at tarkibini o'rganuvchi tilshunoslikning alohida bo'limi.

Leksika atamasining ikkinchi ma'nosi uchun leksikologiya atamasi ham qo'llaniladi.

Leksikologiya yunoncha lexikos — so'z, so'zga doir va logos — ta'limot so'zlarining birikuvidan olingan bo’lib, leksika (so'z) haqidagi ta'limot demakdir. Demak, so'z va uning ma'nolarini o'rganuvchi tilshunoslik bo'limiga leksikologiya (ba'zan leksika) deyiladi.
Savollarga javob bering

1. Leksika nima?

2. Leksikologiya nimani o'rganadi?
47- mashq. So'zning qudrati haqidagi quyidagi rivoyatni o'qing. So'z to'g'risida siz ham fikr yuriting.

O'tmishda ovi yursa ham davi yurmay, tobora kambag'allashib borayotgan bir dehqon yo'l chetida o'ylanib tursa, faqirgina yo'lovchi o'tib qolibdi. Shunda dehqon:

— Ey donishmand, nima eksam, men boyib ketaman? — deb maslahat so'rabdi.

Yo'lovchi unga piyoz ekishni tavsiya etibdi, Qarangki, notanish yo'lovchining gapiga kirgan dehqon o'sha yili chindan ham boyib ketibdi. Shodligidan bosar-tusarini bilmay qolgan dehqonga yana o'sha odmigina yo'lovchi uchraganida:

— Ey gado, nima eksam, men yanada boyib ketaman? — deb ikkinchi marotaba murojaat qilibdi.

Shunda u yana bir ekinning nomini aytib, yo'lida davom etibdi. Falakning gardishini qarangki, keyingi yili dehqonning omadi chopmay, ilgarigidan ham kambag'allashib ketibdi.

Bundan g'oyatda g'azablangan dehqon haligi yo'lovchini sabrsizlik bilan kuta boshlabdi. Nihoyat, u tanish yo'lovchi bilan duch kelibdi va:

— Ey, notovon yo'lovchi, nega meni aldading? Sening gapingga kirib, yanada boyish o'rniga butkul kambag'allashib ketdim-ku! — deb g'azab qilibdi.

— O'zingni bos, — debdi yo'lovchi, — birinchi yili sen menga «donishmand» deb murojaat qilding. Men senga donishmandning javobini berdim. Natijada sen boyib ketding. Keyingi safar esa menga «gado» so'zini munosib ko'rding va men senga gadoning javobini berdim, — degan ekan ...

SO'Z VA LEKSEMA
R e j a:

1. So'z haqida tushuncha.

2. Leksema.

3. Leksik ma'no.

4. Grammatik ma'no.

Nutqimiz so'zlarning qo'shiluvidan hosil bo'ladi. So'zni talaffuz qilganimizda va qulog'imiz bilan eshitganimizda go'yo u faqat tovushlar ketma-ketligidan tashkil topgan butunlikdek tuyuladi. So'zni bunday tasavvur qilish bir yoqlamadir, chunki har qanday tovushlar birikmasi so'zni hosil qilavermaydi. Masalan, so', ko's singari tovush birikmalarini so'z deb bo’ladimi? Yo'q. So'z bo'lish uchun tovushlar birikmasining o'zigina kifoya qilmaydi. Ma'lum tovush va tovushlar birikmasi ma'no bilan bog'langandagina so'zga aylanadi. Yuqoridagi tovush birikmalarining tartibini o'zgartirsak, ular ma'lum ma'no bilan bog'lanadi. Masalan, o's, so'k kabi.

Demak, so'zning ikki tomoni: moddiy tomoni (tovush yoki harflar ketma-ketligi) va ma'no tomoni mavjud.

Ma'lum ma'no bilan bog'langan va morfologik shakllangan tovush yoki tovushlar birikmasi so'z sanaladi.

So'z ikki xil ma'no bildiradi. Bu ikki xil ma'noni opa so'zi misolida ko'rib chiqaylik.



Opa so'zi aka, uka, singil singari so'zlar bilan qarindoshlik ma'nosi bilan bir guruhga birlashadi. Ayni paytda, bir guruhga mansub bo'lgan yuqoridagi so'zlar bir-biriga zidlanganda, ma'lum ma'nolari bilan o'zaro farqlanadi.

Xususan, opa so'zi o'gay opaga zidlanganda, qon-qorindoshlik (o'gay emaslik) ma'nosini bildirishi bilan; opa so'ziga zidlanganda, men bilan bir bo'g'inga mansublik ma'nosini bildirishi bilan; aka, uka so'zlariga zidlanganda, ayol jinsiga mansublik ma'nosi bilan; singil so'ziga zidlanganda esa opaning mendan kattalik, singilning esa kichiklik ma'nosiga egaligi bilan farq qiladi.



Opa so'zining boshqa qarindoshlik bildiruvchi so'zlar bilan birlashtirib turadigan va ayni paytda, ularni bir-biridan farqlaydigan ma'nolarining jami uning atash ma'nosi yoki leksik ma'nosi deyiladi.

Opa so'zi yuqoridagi ma'nodan tashqari predmetlik, bosh kelishik, birlik ma'nolariga ham ega. Bu ma'nolar uning grammatik ma'nosi sanaladi.

Ko'rinadiki, nutq jarayonida har bir so'z leksik va grammatik ma'nolar uyg'unligidan tashkil topadi.

Odatda, leksik va grammatik ma'nolarning muayyan tovush yoki tovushlar birikmasi bilan barqaror munosabatidan tashkil topgan butunlikka nisbatan so'z atamasi qo'llaniladi.

Grammatik ma'nosiz, faqat leksik ma'no bildiruvchi til birligi uchun leksema atamasi qo'llaniladi.

Bunday vaqtda so'z morfologiya birligi sifatida, leksema esa leksikologiya birligi sifatida bir-biridan farqlanadi.

Demak, tahlil jarayonida gap tarkibidan so'zlarni ajratamiz. So'zlar esa leksema va grammatik qo'shimchalarga bo'linadi.



Tilning lug'aviy (leksik) ma'no bildiruvchi birligi leksema sanaladi. Lug'atlarda bosh so'z sifatida leksemalar beriladi.
Savol va topshiriqlar
1. So'z tovush tomonidan tashqari yana nimaga ega bo'lishi kerak?

2. So'zning leksik ma'nosi deganda nimani tushunasiz?

3. So'zning grammatik ma'nosi nima?

4. Leksema va so'z nimasi bilan bir-biridan farq qiladi?

5. Bitta gap keltirib, uni so'zlarga ajrating, so'zlarning leksema qismini aniqlang.

50- mashq. So'zlardagi ichki ma'noviy farqlarni izohlab bering.

Boshqacha — o'zgacha — ajib — ajoyib — g'alati — g'aroyib — alomat — antiqa.

Tuzuk — durust — bir navi — yaxshi — zo'r — a'lo — gap yo'q — mixdek.

4-dars. METAFORA VA METONIMIYA HAM DA ULARNING USLUBIY XUSUSIYATLARI

METAFORA VA UNING USLUBIYATI
Nutqimizda eng keng tarqalgan ma'no ko'chish usuli metaforadir.

- Metafora (yunoncha metaphora — ko'chirish) bir predmet nomining boshqa predmet nomiga ular o'rtasidagi ma'lum o'xshashlik asosida ko'chishidir. Masalan, tandirning og'zi birikmasida og'iz so'zining ma'nosi odam yoki hayvon og'ziga tashqi o'xshashligi asosida vujudga kelgan. Narsa va hodisalar o'rtasidagi o'xshashlik turli asosda bo'lishi mumkin:

1. Ikki predmet o'rtasidagi shakliy o'xshashlik. Masalan, odam qulog'i va qozon qulog'i.

2. Ikki predmet qayerda joylashishi bo'yicha o'xshashlik. Masalan, itning dumi, samolyot dumi va boshqalar.

Nutq jarayonida metaforalardan o'rinli foydalanish nutqimizni ta'sirchan, jozibali qiladi. So'zlovchining badiiy-estetik qobiliyatini namoyon etadi.

  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©atelim.com 2016
rəhbərliyinə müraciət